Tiếng Māori

Có một cặp số liệu nói lên gần hết tình hình tiếng Māori hôm nay.

Giữa điều tra dân số 2018 và 2023, số người ở New Zealand nói được tiếng Māori tăng từ 185.955 lên 213.849 — tăng 15% trong năm năm. Tiếng Māori là ngôn ngữ được nói nhiều thứ hai cả nước sau tiếng Anh.

Nhưng nhìn vào chính cộng đồng Māori thì đường biểu diễn phẳng lì: 18,4% người Māori nói được tiếng Māori năm 2013, và 18,6% năm 2023. Mười năm, nhích 0,2 điểm phần trăm.

Hai con số ấy không mâu thuẫn. Chúng nói rằng phần lớn mức tăng đến từ người New Zealand không phải Māori đi học — và rằng việc truyền tiếng trong chính các gia đình Māori vẫn chưa hồi phục.

Với người học từ ngoài, điều đó tạo ra một hoàn cảnh riêng: bạn bước vào một ngôn ngữ đang được cả một xã hội cố cứu, chứ không phải một ngôn ngữ đang yên ổn. Học nó là tham gia vào việc ấy, và người bản ngữ hiểu rõ điều đó.

Còn về mặt thuần ngôn ngữ: tiếng Māori có mười lăm chữ cái, phát âm gần như hoàn toàn đều đặn, và không có phụ âm đứng liền nhau. Ba tuần là đọc to được đúng mọi từ. Cái khó nằm ở chỗ khác hẳn — ở ngữ pháp.

Cái đẹp của tiếng Māori nằm ở chỗ nó không có chỗ nào để giấu. Mười lăm chữ cái, mỗi âm tiết kết thúc bằng nguyên âm, không một cụm phụ âm nào. Một câu tiếng Māori đọc lên nghe như những nhịp đều nhau, và đó là lý do các bài waiata bám vào tai đến vậy.

Nhưng thứ làm người học ở lại thường không phải âm thanh mà là cách ngôn ngữ này sắp xếp thế giới. Nó có hai kiểu sở hữu tuỳ theo bạn có quyền với vật đó hay vật đó có quyền với bạn. Nó nói về núi và sông như nói về họ hàng. Và nó có nguyên một lớp từ — mana, tapu, whakapapa, tūrangawaewae — mà dịch sang tiếng Việt là mất, nên tiếng Anh ở New Zealand đành mượn thẳng.

Ngữ pháp tiếng Māori khác tiếng Việt và tiếng Anh ở bốn chỗ lớn, và bốn chỗ ấy chiếm gần hết cái khó.

Một: động từ đứng đầu câu. Kei te haere au — đang đi tôi. Trật tự cơ bản là động từ, rồi chủ ngữ, rồi tân ngữ.

Hai: không có động từ thì, là. Muốn nói ai đó là gì thì dùng he hoặc ko: He kaiako ia, một giáo viên anh ấy.

Ba: thời gian nằm ở tiểu từ đứng trước động từ, chứ động từ không đổi hình. Kei te cho hiện tại, i cho quá khứ, ka cho việc sắp tới. Với người Việt đây là chỗ dễ, vì tiếng Việt cũng đánh dấu thời gian bằng từ riêng chứ không chia động từ.

Bốn: hai loại sở hữu, a và o. Dùng a khi bạn có quyền chi phối vật đó — con cái, vợ chồng, đồ ăn, thứ mình làm ra. Dùng o khi vật đó có trước bạn hoặc bao lấy bạn — cha mẹ, nhà, tên, bộ phận cơ thể, quần áo. Chọn sai thì câu vẫn hiểu được nhưng nói sai quan hệ, và người bản ngữ nghe ra ngay.

Một điều nữa cần biết sớm: tiếng Māori dùng thể bị động rộng hơn tiếng Anh rất nhiều, và đuôi bị động không đều — mỗi động từ có đuôi riêng phải học kèm.

Đọc tiếng Māori có một thuận lợi và một cái bẫy.

Thuận lợi: chính tả hoàn toàn đều đặn, nên chưa hiểu nghĩa vẫn đọc to đúng được. Điều đó cho phép luyện nghe và luyện đọc cùng lúc ngay từ tháng đầu: mở bản ghi âm, nhìn chữ, đọc theo.

Cái bẫy: văn bản cũ thường không có dấu tohutō. Sách in trước khoảng năm 2000, tư liệu lưu trữ và nhiều trang web cũ bỏ hẳn dấu, hoặc viết nguyên âm đôi thay cho dấu. Gặp loại đó thì không có cách nào đoán ra nguyên âm nào dài, phải tra từ điển. Vì thế nên bắt đầu bằng tài liệu hiện nay, rồi mới lùi về văn bản cũ khi đã thuộc mặt từ.

Lộ trình đọc nên đi theo thứ tự: truyện thiếu nhi song ngữ, rồi bản tin ngắn trên trang của Whakaata Māori, rồi những đoạn ngắn của Te Ao Māori News. Truyện thiếu nhi Māori không phải là thứ tầm thường — nhiều cuốn được viết chính xác về ngôn ngữ và văn hoá, và chúng dạy đúng lớp từ hằng ngày.

Một mẹo nhỏ mà hiệu quả: đọc tên các nơi mình đi qua. Địa danh New Zealand phần lớn là tiếng Māori và có nghĩa — Rotorua là hồ thứ hai, Whangārei là bến đợi lâu.

Nghe là chỗ tiếng Māori thưởng cho người kiên trì, vì âm rất đều và không có thanh điệu để phân tâm.

Bắt đầu bằng waiata. Bài hát Māori thường lặp lại nhiều, nhịp rõ, và lời có sẵn trên mạng. Nghe một bài mỗi ngày trong tháng đầu là quen được nhịp của ngôn ngữ trước cả khi hiểu nghĩa.

Bước tiếp theo là bản tin. Whakaata Māori phát tin hằng ngày, và RNZ có mục Te Manu Kōrihi bằng cả hai thứ tiếng. Bản tin có lợi thế là nói chậm, phát âm chuẩn và chủ đề đoán được — biết trước hôm nay có tin gì thì nghe dễ hơn hẳn.

Chú ý một điều về phương ngữ: cách đọc wh khác nhau theo vùng. Phần lớn đọc thành f, nhưng vài vùng phía bắc đọc gần w bật hơi, và ở Whanganui có cách đọc riêng. Nghe thấy khác đừng vội tưởng mình sai.

Còn whaikōrero — diễn thuyết trên marae — thì là mức cao nhất, dùng lớp từ cổ, ẩn dụ và trích whakataukī. Đừng lấy nó làm thước đo trong hai năm đầu; chính người Māori học lại tiếng cũng cần nhiều năm mới theo được.

Với tiếng Māori, rào cản nói không nằm ở phát âm mà ở chỗ để nói, và điều đó cần nói thẳng.

Đây là ngôn ngữ đang hồi sinh, và người nói thành thạo không nhiều. Anh sẽ không tình cờ gặp người nói tiếng Māori ngoài phố như gặp người nói tiếng Pháp ở Paris. Vì thế phải chủ động tạo ra cơ hội: lớp học, nhóm học, sự kiện cộng đồng.

Điều nên biết trước khi mở miệng: người bản ngữ nhìn chung rất khuyến khích người học, kể cả người không phải Māori. Cái bị để ý không phải là nói vấp mà là nói cẩu thả — đọc sai tên riêng, bỏ dấu, hay dùng những chữ nặng như mana, tapu mà không hiểu.

Ba việc thực tế. Học thuộc pepeha và nói được trôi chảy — đó là thứ bạn sẽ dùng thật, ở mọi buổi đầu tiên. Học vài câu chào đúng bậc: kia ora thân mật, tēnā koe với một người trang trọng, tēnā koutou với ba người trở lên. Và đọc tên đúng, nhất là tên người và tên đất — đây là chỗ thể hiện sự tôn trọng rõ nhất mà lại tốn ít công nhất.

Nếu có dịp tới marae, hãy hỏi trước về nghi thức. Không ai trách người hỏi; người ta chỉ để ý người không hỏi.

Viết tiếng Māori có một quy tắc quan trọng hơn mọi quy tắc khác: gõ cho được dấu tohutō.

Bỏ dấu vì máy khó gõ là lỗi phổ biến nhất, và nó không được coi là viết tắt mà là viết sai. Trên máy tính có thể bật bàn phím Māori của New Zealand; trên điện thoại thì giữ nguyên âm sẽ hiện dấu.

Quy ước tiếp theo: viết hoa như tiếng Anh ở tên riêng, nhưng chú ý những chữ thường bị viết hoa nhầm. Te reo Māori viết như vậy, không viết hoa chữ reo.

Về văn phong, tiếng Māori viết hiện đại có hai lớp rõ rệt: lớp thường ngày dùng trong tin nhắn, mạng xã hội, bản tin; và lớp trang trọng của diễn văn và văn bản chính thức, dùng nhiều thể bị động, nhiều whakataukī trích dẫn. Người học nên viết ở lớp thứ nhất trong vài năm đầu và đừng cố bắt chước lớp thứ hai quá sớm.

Có vài điều nên biết trước khi dùng tiếng Māori ở nơi có người Māori.

Marae là không gian có nghi thức. Muốn vào phải qua pōwhiri, lễ đón, với thứ tự phát biểu và hát cố định. Khách được mời hát một bài đáp lễ — nên chuẩn bị sẵn một bài. Hỏi trước bao giờ cũng được đón nhận tốt.

Tapu và noa là một cặp. Tapu là thứ bị hạn chế, thiêng, không được đối xử tuỳ tiện; noa là trạng thái thường, đã được gỡ hạn chế. Vì thế mà rửa tay khi rời nghĩa trang, và không ngồi lên bàn — đầu là tapu, còn bàn dính vào đồ ăn.

Whakataukī, tục ngữ, xuất hiện trong diễn văn và cả trong văn bản chính thức. Câu hay được dẫn nhất có lẽ là He aha te mea nui o te ao? He tangata, he tangata, he tangata — điều gì lớn nhất trên đời? Là con người, là con người, là con người.

Và một điều về cách gọi tên: nhiều nơi ở New Zealand nay dùng cả tên Māori lẫn tên tiếng Anh, có nơi đã đổi hẳn về tên Māori. Dùng tên Māori và đọc cho đúng là cử chỉ nhỏ mà được ghi nhận.