Tiếng Zulu

Có một dữ kiện về tiếng Zulu đi ngược lại điều người ta hay mặc định về ngôn ngữ bản địa. Nó đang lớn lên, chứ không lụi đi.

Theo điều tra dân số Nam Phi, tỷ lệ hộ gia đình nói tiếng Zulu ở nhà đã tăng từ 22,7% năm 2011 lên 24,4% năm 2022. Đây là ngôn ngữ được nói ở nhà nhiều nhất Nam Phi, và khoảng cách với các ngôn ngữ khác đang nới rộng ra chứ không thu hẹp lại.

Điều đó đáng chú ý vì Nam Phi có mười hai ngôn ngữ chính thức và tiếng Anh chiếm ưu thế tuyệt đối trong kinh doanh, giáo dục đại học và truyền thông. Trong bối cảnh ấy, một ngôn ngữ bản địa giữ được vị trí và còn mở rộng là chuyện không thường gặp.

Lý do thứ hai để học là ngữ pháp tiếng Zulu tổ chức thế giới theo một cách hoàn toàn khác. Danh từ được chia thành khoảng mười lăm lớp, và lớp của danh từ chi phối gần như mọi từ khác trong câu — động từ, tính từ, đại từ đều phải mang tiền tố hoà theo. Đây không phải là giống ngữ pháp kiểu tiếng Pháp mà là một hệ thống lớn hơn nhiều.

Lý do thứ ba: tiếng Zulu là cửa vào cả nhóm Nguni. Người nói tiếng Zulu và người nói tiếng Xhosa hiểu nhau khá nhiều; thêm tiếng Swati và tiếng Ndebele nữa. Học một là mở được bốn.

Và có một lý do thực tế mà người học ít nghĩ tới: ở Nam Phi, chào hỏi bằng tiếng Zulu thay đổi hẳn không khí một cuộc gặp. Rất ít người nước ngoài làm việc đó.

Tiếng Zulu có hai thứ khiến nó đáng nhớ.

Thứ nhất: các phụ âm click. Ba âm mà tai người Việt vốn coi là tiếng động chứ không phải tiếng nói — tặc lưỡi chê trách, bật nút chai, giục ngựa — ở đây là phụ âm đàng hoàng, nằm trong từ và phân biệt nghĩa. Chúng không phải đặc điểm gốc của nhánh Bantu mà là thứ tiếng Zulu vay của các ngôn ngữ Khoisan bản địa.

Thứ hai: hệ thống lớp danh từ. Danh từ chia thành khoảng mười lăm lớp, và lớp ấy chi phối gần như mọi từ khác trong câu. Nói những đứa trẻ ấy đang hát thì cả những, ấy và đang hát đều phải mang dấu của lớp danh từ chỉ người số nhiều. Câu tiếng Zulu vì thế có một sự lặp âm rất đều, gần như có vần.

Ngữ pháp tiếng Zulu xoay quanh một trục duy nhất, và hiểu trục ấy là hiểu phần lớn ngôn ngữ.

Trục ấy là hệ thống lớp danh từ. Danh từ chia thành khoảng mười lăm lớp, mỗi lớp có tiền tố riêng. Đây không phải giống ngữ pháp — nó không liên quan gì tới giới tính, và số lớp thì nhiều gấp bảy lần số giống của tiếng Pháp.

Điều quyết định là hoà hợp. Lớp của danh từ phải được nhắc lại trên mọi từ liên quan trong câu: động từ mang tiền tố chủ ngữ theo lớp, tính từ mang tiền tố hoà hợp theo lớp, đại từ và số từ cũng vậy. Kết quả là câu tiếng Zulu nghe rất đều, gần như có vần.

Động từ ghép nhiều thành tố. Một động từ có thể chứa: tiền tố chủ ngữ, dấu thì, tiền tố tân ngữ, gốc động từ, và các hậu tố chỉ thể hoặc hướng. Cả cụm ấy viết dính thành một từ.

Trật tự câu là chủ–động–bổ, giống tiếng Việt. Đây là một điểm dễ hiếm hoi.

Còn một đặc điểm nữa: tiếng Zulu không có mạo từ và không có động từ là ở nhiều cấu trúc. Câu tôi là giáo viên được diễn đạt bằng cách gắn tiền tố vào danh từ, không cần động từ riêng.

Đọc tiếng Zulu có một trở ngại đặc thù mà người học nên biết trước: bạn phải học tách từ.

Vì tiếng Zulu viết dính, một chuỗi chữ dài trong văn bản có thể chứa chủ ngữ, tân ngữ, thì và gốc động từ. Từ điển chỉ ghi gốc, nên nếu không tách được thì không tra được. Đây là kỹ năng phải luyện riêng, và nó tiến bộ nhanh hơn bạn tưởng khi đã nắm bộ tiền tố lớp.

Bắt đầu bằng tin tức. Nam Phi có báo và trang tin bằng tiếng Zulu, câu ngắn và đề tài đoán được.

Bước tiếp là truyện ngắn và sách thiếu nhi, mảng khá phong phú vì tiếng Zulu được dạy trong trường ở Nam Phi.

Về văn học, tiếng Zulu có một thể đặc sắc: izibongo, thơ ca ngợi. Đây là thể truyền miệng, nhiều ẩn dụ và từ cổ, nên để dành cho trình độ cao — nhưng biết nó tồn tại thì hiểu được vì sao ngôn ngữ này coi trọng nhịp điệu đến thế.

Một lưu ý về chính tả: quy tắc viết rời hay viết dính đã thay đổi trong lịch sử. Văn bản cũ có thể tách những thành tố mà chuẩn hiện hành viết liền. Gặp thì không phải bạn nhớ sai.

Nghe tiếng Zulu dễ hơn nhiều người tưởng, vì âm tiết tách bạch và trọng âm cố định ở áp chót. Nhịp câu vì thế rất đều.

Cái khó nằm ở chỗ khác: tốc độ và độ dài của từ. Vì các thành tố ghép vào nhau, một từ tiếng Zulu có thể dài bằng cả câu tiếng Việt, và khi nói nhanh thì tai người mới không kịp tách.

Cách làm hiệu quả là nghe đi nghe lại một đoạn ngắn có lời chép sẵn, và tập nhận ra các tiền tố lặp lại. Vì hệ hoà hợp khiến cùng một âm tiết xuất hiện nhiều lần trong câu, khi tai đã quen thì đó lại thành chỗ bám.

Nguồn nghe tốt nhất là đài phát thanh và truyền hình Nam Phi. Có kênh phát bằng tiếng Zulu cả ngày, và bản tin là chỗ dễ vào nhất.

Âm nhạc cũng là nguồn dồi dào — nhạc maskandi và isicathamiya đều dùng tiếng Zulu, và isicathamiya là dòng hát bè không nhạc cụ nên lời rất rõ.

Một điều cần chuẩn bị: ở thành phố, người ta trộn tiếng Anh rất nhiều, và ở vùng Johannesburg còn có cả một lối nói pha trộn nhiều ngôn ngữ. Đó là ngôn ngữ thật, không phải nói sai.

Ở Nam Phi, chào hỏi bằng tiếng Zulu thay đổi hẳn không khí một cuộc gặp, vì rất ít người nước ngoài làm việc đó. Đây là lợi ích có ngay từ tuần đầu.

Ba việc nên làm sớm.

Học đủ bộ chào hỏi. Tiếng Zulu phân biệt chào một người với chào nhiều người: sawubona và sanibonani. Dùng nhầm là lỗi nhận ra ngay. Và lời tạm biệt cũng phân biệt người đi với người ở lại.

Nói chậm và đúng click. Người mới hay né các từ có click. Đừng né — người bản ngữ để ý điều đó, và cố gắng phát âm đúng được đánh giá cao hơn nhiều so với nói trôi mà tránh né.

Chấp nhận sai hoà hợp. Gắn nhầm tiền tố lớp là chuyện người học sai suốt năm đầu. Người nghe vẫn hiểu.

Một lưu ý về văn hoá giao tiếp: hỏi thăm trước khi vào việc là quy tắc, không phải phép lịch sự tuỳ chọn. Bắt đầu ngay bằng nội dung công việc bị coi là cộc lốc. Vài câu hỏi thăm sức khoẻ và gia đình là phần bắt buộc của cuộc gặp.

Viết tiếng Zulu không đòi hỏi bàn phím đặc biệt — chỉ dùng chữ Latin, không dấu. Nhưng có hai chỗ người học hay sai.

Thứ nhất: quy tắc viết dính. Các tiền tố phải viết liền vào gốc từ, không tách bằng dấu cách. Người mới hay tách ra cho dễ nhìn, và đó là viết sai. Có một ngoại lệ đáng chú ý: chuẩn của tiếng Zulu viết dính hơn chuẩn của tiếng Sotho, nên nếu bạn so sánh hai ngôn ngữ thì đừng lấy cái này suy ra cái kia.

Thứ hai: tiền tố hoà hợp. Lỗi phổ biến nhất trong bài viết của người học là gắn sai tiền tố lên động từ hoặc tính từ. Đây là lỗi ngữ pháp chứ không phải lỗi chính tả, và nó lộ ra ngay.

Về văn phong, tiếng Zulu viết trang trọng dùng nhiều cấu trúc danh từ hoá và câu dài hơn hẳn lời nói.

Một điều đáng biết về từ mượn: từ tiếng Anh khi vào tiếng Zulu phải được gắn tiền tố lớp và điều chỉnh cho hợp cấu trúc âm tiết. Bàn từ table thành itafula. Biết quy luật này giúp đoán được rất nhiều từ mượn.

Vài điều nên biết khi dùng tiếng Zulu.

Ubuntu không phải khẩu hiệu. Câu đầy đủ là umuntu ngumuntu ngabantu — một người là người nhờ những người khác. Đây là một mệnh đề về bản thể chứ không phải lời khuyên về lòng tốt, và dùng nó như một câu tiếp thị sẽ nghe rất sáo.

Hỏi thăm trước khi vào việc là bắt buộc. Vài câu về sức khoẻ và gia đình không phải phép lịch sự tuỳ chọn mà là phần mở đầu chuẩn của mọi cuộc gặp.

Lời chào phân biệt số lượng người. Sawubona cho một người, sanibonani cho nhiều người. Và lời tạm biệt phân biệt ai đi ai ở: người ra về nói sala kahle, người ở lại nói hamba kahle.

Ukuhlonipha vẫn để lại dấu vết. Tập tục tránh phát âm tiết trong tên người đáng kính nay đã nhạt, nhưng ở vùng nông thôn vẫn còn, và nhiều từ thay thế đã thành từ thường trong tiếng Zulu hiện đại.

Ngôn ngữ ở Nam Phi là chuyện có lịch sử. Chính quyền apartheid từng dùng ngôn ngữ để chia tách, nên các vấn đề về ngôn ngữ ở đây mang sức nặng chính trị mà người ngoài dễ không thấy.