Understanding How We Learn: Cẩm nang bằng hình

Yana Weinstein và Megan Sumeracki viết, Oliver Caviglioli thiết kế và minh hoạ. Routledge xuất bản năm 2018.

Weinstein và Sumeracki là hai người sáng lập The Learning Scientists — dự án phi lợi nhuận chuyên dịch nghiên cứu tâm lý học nhận thức thành thứ giáo viên và học sinh dùng được. Cuốn sách này là bản in của công việc ấy.

Luận điểm

Sách không cố thuyết phục bạn về một ý tưởng mới. Nó làm một việc khác và khiêm tốn hơn: gom những gì đã được chứng minh vào một chỗ, rồi trình bày sao cho dễ dùng.

Trục chính là sáu chiến lược có nền tảng bằng chứng vững nhất:

Thực hành giãn cách — trải việc học ra theo thời gian. Thực hành truy xuất — gọi lại từ trí nhớ thay vì đọc lại. Xen kẽ — trộn các dạng bài. Diễn giải sâu — tự hỏi vì sao và như thế nào, nối kiến thức mới vào cái đã biết. Ví dụ cụ thể — neo khái niệm trừu tượng vào trường hợp thật. Mã hoá kép — kết hợp lời và hình.

Điểm đặc biệt: cuốn sách tự áp dụng nguyên lý của chính nó. Minh hoạ của Caviglioli không phải trang trí — chúng là ví dụ sống cho mã hoá kép và cho việc giảm tải nhận thức.

Trong sách có gì

Sách chia làm bốn phần.

Phần một bàn về giáo dục dựa trên bằng chứng — nghiên cứu về học tập được tạo ra thế nào, và vì sao nó thường không tới được lớp học.

Phần hai giải thích các quá trình nhận thức cơ bản: chú ý, trí nhớ, quên. Đây là phần nền, và nó giải thích vì sao sáu chiến lược kia hoạt động thay vì chỉ liệt kê chúng.

Phần ba đi qua từng chiến lược một, kèm ví dụ áp dụng.

Phần bốn là các gợi ý cụ thể tách riêng cho học sinh, giáo viên và phụ huynh — mỗi nhóm cần làm việc khác nhau với cùng một bộ nguyên lý.

Sách cũng dành chỗ cho việc gỡ bỏ những huyền thoại phổ biến trong ngành giáo dục, trong đó có phong cách học tập và ý tưởng não trái, não phải.

Vì sao nên đọc

Vì đây là cuốn tra cứu tốt nhất trên kệ này.

Make It Stick là cuốn để đọc một mạch và bị thuyết phục. Cuốn này là cuốn bạn mở lại vào tối Chủ nhật khi cần soạn một buổi dạy và muốn nhớ xem xen kẽ khác giãn cách ở chỗ nào. Cấu trúc rõ, hình dễ quét, mỗi chiến lược nằm gọn ở nơi bạn tìm được.

Với giáo viên, phần bốn là phần đáng tiền nhất: nó không dừng ở nguyên lý mà nói thẳng phải đổi cái gì trong giáo án.

Chỗ còn mỏng

Nói thẳng: đây là bản tổng hợp, không phải một lập luận. Nếu bạn đã đọc Make It Stick, phần lớn nội dung ở đây sẽ quen thuộc — hai cuốn trùng nhau đáng kể. Đọc liền nhau là lãng phí thời gian. Hãy chọn một cuốn để bắt đầu, và để cuốn kia lại cho sau.

Trong sáu chiến lược, không phải cả sáu đều có nền bằng chứng ngang nhau. Truy xuất và giãn cách vững chắc nhất. Mã hoá kép là yếu nhất — ý tưởng kết hợp lời và hình nghe rất hợp lý và có cơ sở lý thuyết, nhưng bằng chứng thực nghiệm cho nó mỏng hơn nhiều so với hai cái đầu, và sách không phân biệt rõ mức độ chắc chắn giữa các chiến lược.

Cuối cùng, đây là sách tham chiếu hơn là sách để đọc. Đọc thẳng từ đầu tới cuối, bạn sẽ thấy hơi khô và rời rạc. Nó được thiết kế để tra, và nên dùng đúng như vậy.

Sáu chiến lược, cụ thể trông ra sao

Danh sách thì dễ nhớ, nhưng chỉ hữu ích khi biết mỗi cái trông thế nào trong thực tế.

Giãn cách: học ba mươi phút mỗi ngày trong bốn ngày, thay vì hai tiếng liền trong một tối. Cùng tổng thời gian, kết quả khác hẳn.

Truy xuất: gấp vở lại và viết ra những gì nhớ được, rồi mới mở ra đối chiếu. Không phải đọc lại vở.

Xen kẽ: làm bài tập trộn lẫn các dạng, để mỗi câu buộc bạn phải nhận ra nó thuộc dạng nào — điều mà làm hết một khối cùng dạng không bao giờ đòi hỏi.

Diễn giải sâu: với mỗi khái niệm mới, tự hỏi vì sao lại thế? và cái này giống cái gì mình đã biết?.

Ví dụ cụ thể: với mỗi định nghĩa trừu tượng, tự nghĩ ra hai ví dụ — và quan trọng hơn, một phản ví dụ.

Mã hoá kép: vẽ sơ đồ cho thứ bạn vừa đọc bằng chữ. Không cần đẹp; việc chuyển đổi giữa hai dạng biểu đạt mới là phần có tác dụng.

Tài liệu miễn phí đi kèm

Điều đáng biết trước khi mua sách: dự án The Learning Scientists của hai tác giả phát hành phần lớn tài liệu cốt lõi miễn phí — áp phích về sáu chiến lược, tài liệu phát tay cho học sinh, podcast, bài blog.

Cuốn sách cho bạn phần nền lý thuyết và tổ chức chặt chẽ hơn. Nhưng nếu điều bạn cần chỉ là bộ áp phích dán trong lớp, bạn không cần mua gì cả.

Rất ít tác giả nói thẳng điều này về sách của chính mình, nên tôi nói hộ.

Ai nên bỏ qua

Nếu bạn vừa đọc xong Make It Stick trong vòng vài tháng gần đây, hãy để cuốn này lại. Bạn sẽ gặp lại cùng những nghiên cứu, cùng những kết luận, và cảm giác quen thuộc sẽ khiến bạn đọc lướt — mà đọc lướt thì không đọng lại gì.

Nếu bạn là người học đơn lẻ chứ không phải giáo viên, phần bốn — phần đáng giá nhất của sách — lại chủ yếu hướng tới người đứng lớp. Outsmart Your Brain phục vụ bạn tốt hơn.

Nếu chỉ lấy một điều

Sáu chiến lược ấy là danh sách đầy đủ những gì đã được chứng minh. Mọi mẹo học tập khác bạn gặp trên mạng đều hoặc là một trong sáu cái này đội tên khác, hoặc là chưa có bằng chứng.

Biết ranh giới đó tiết kiệm cho bạn rất nhiều thời gian.