Đa nguyên ngôn ngữ

Hãy thử một câu hỏi. Bạn biết bao nhiêu ngôn ngữ?

Phần lớn người học sẽ ngập ngừng, rồi đưa ra một con số kèm theo lời rào đón. Tiếng Anh thì tạm được. Tiếng Trung học ba năm nhưng quên gần hết. Tiếng Pháp thì chỉ đọc được thôi, không nói được.

Chú ý cấu trúc của câu trả lời ấy. Nó giả định rằng mỗi ngôn ngữ là một cái ngăn riêng biệt, và mỗi ngăn hoặc được lấp đầy hoặc không tính. Mọi thứ nằm giữa đều được kể ra như một lời xin lỗi.

Cả hai giả định đó đều không mô tả đúng cách ngôn ngữ tồn tại trong một con người. Và chúng khiến rất nhiều người học đánh giá thấp thứ họ thực sự có.

Hai từ không đồng nghĩa

Hội đồng châu Âu phân biệt rạch ròi hai khái niệm mà tiếng Việt lẫn tiếng Anh thường gộp chung.

Đa ngữ xã hội (multilingualism) là sự cùng tồn tại của nhiều ngôn ngữ trong một không gian — một thành phố, một quốc gia, một trường học. Đó là chuyện của địa lý và chính sách.

Đa ngữ cá nhân (plurilingualism) là kho ngôn ngữ đang phát triển bên trong một người. Đó là chuyện của năng lực.

Sự khác biệt nghe có vẻ mang tính thuật ngữ, nhưng hệ quả thì không. Một quốc gia có thể có bốn ngôn ngữ chính thức mà mỗi công dân chỉ nói một. Ngược lại, một người có thể mang trong mình năm ngôn ngữ ở năm mức độ khác nhau ngay giữa một thành phố hoàn toàn đơn ngữ.

Một kho chung, không phải nhiều ngăn

Đây là điểm cốt lõi, và nó được viết thẳng trong khung tham chiếu CEFR: khi một người mở rộng trải nghiệm ngôn ngữ của mình, người ấy không giữ các ngôn ngữ và nền văn hoá ấy trong những ngăn tinh thần tách biệt hoàn toàn. Người ấy xây nên một năng lực giao tiếp mà mọi kiến thức và trải nghiệm ngôn ngữ đều góp phần, và trong đó các ngôn ngữ liên hệ và tương tác với nhau.

Daniel Coste, Danièle Moore và Geneviève Zarate — những người đặt nền cho khái niệm này trong công trình chuẩn bị cho CEFR — nói rõ hơn: đây là một năng lực phức hợp, thậm chí tổng hợp, chứ không phải sự chồng chất hay đặt cạnh nhau của những năng lực riêng biệt.

Điều đó nghĩa là gì trong thực tế? Nghĩa là tiếng Anh của bạn giúp bạn đoán từ tiếng Tây Ban Nha. Nghĩa là việc từng vật lộn với thanh điệu tiếng Trung khiến tai bạn nhạy hơn khi gặp tiếng Thái. Nghĩa là kinh nghiệm học một ngôn ngữ khó dạy bạn cách học ngôn ngữ khó — và đó là một năng lực có thật, dù không nằm trong bất kỳ chứng chỉ nào.

Người song ngữ không phải hai người đơn ngữ ghép lại

François Grosjean đưa ra lập luận này từ năm 1989, và cách ông đặt vấn đề vẫn còn nguyên giá trị.

Ông mô tả hai cách nhìn. Cách nhìn phân mảnh coi người song ngữ là — hoặc lẽ ra phải là — hai người đơn ngữ trong một cơ thể, và vì thế đo họ hai lần bằng thước đo của người đơn ngữ. Theo thước đo ấy, gần như mọi người song ngữ trên đời đều thiếu hụt ở cả hai phía.

Cách nhìn chỉnh thể nói rằng sự cùng tồn tại của hai ngôn ngữ đã tạo ra một người nói – nghe độc nhất và đặc thù. Không phải hai bản sao kém hoàn hảo, mà một cấu hình khác.

Người song ngữ dùng các ngôn ngữ của mình cho những mục đích khác nhau, với những người khác nhau, trong những lĩnh vực khác nhau. Đòi hỏi họ phải giỏi mọi thứ trong cả hai ngôn ngữ là đòi hỏi một điều mà chính hoàn cảnh sống của họ chưa bao giờ yêu cầu.

Người dùng ngôn ngữ thứ hai không phải người đơn ngữ bị lỗi

Vivian Cook đẩy ý này đi xa hơn với khái niệm đa năng lực (multi-competence). Năm 1992 ông chỉ ra một thiên lệch đơn ngữ nằm sâu trong nghiên cứu về học ngoại ngữ: người dùng ngôn ngữ thứ hai bị mô tả như những người đơn ngữ khiếm khuyết, thay vì như những người có tư cách riêng.

Và ông nêu một điểm mà người học ít khi nghĩ tới: học một ngôn ngữ thứ hai làm thay đổi cả ngôn ngữ thứ nhất. Người dùng L2 khác người bản ngữ đơn ngữ không chỉ ở ngôn ngữ mới của họ, mà cả ở tiếng mẹ đẻ và ở một số quá trình nhận thức.

Nói cách khác, bạn không phải người Việt đơn ngữ cộng thêm một phần tiếng Anh. Bạn là một cấu hình khác — và nếu đo bằng thước dành cho người đơn ngữ, cấu hình ấy luôn luôn trông như thiếu.

Năng lực từng phần cũng là năng lực

Đây là hệ quả thực tế quan trọng nhất, và cũng là điều dễ chịu nhất để nghe.

Cách tiếp cận đa ngữ cá nhân giả định rằng năng lực ở các ngôn ngữ khác nhau trong kho của một người là không đồng đều và mang tính từng phần: mức độ thành thạo của bạn ở các hoạt động ngôn ngữ khác nhau có thể lệch nhau, mạnh ở chỗ này và yếu ở chỗ kia.

Hãy đọc lại câu đó và để ý điều nó không nói. Nó không nói rằng sự lệch lạc ấy là một giai đoạn tạm thời cần khắc phục. Nó nói rằng đó là hình dạng bình thường của một kho ngôn ngữ.

Người đọc được báo khoa học bằng tiếng Đức nhưng không đặt nổi món ăn không phải là người chưa học xong tiếng Đức. Đó là một hồ sơ năng lực có hình dạng cụ thể, phù hợp với mục đích cụ thể. Nó có thể chính là thứ bạn cần. Và nếu không, thì bạn biết chính xác phải bồi vào phía nào.

Vấn đề với chuẩn người bản xứ

Năm 1999, Cook lập luận rằng việc dạy ngôn ngữ sẽ tốt hơn nếu lấy người dùng L2 làm trung tâm thay vì lấy người bản ngữ làm chuẩn duy nhất.

Lý do không phải là chiều chuộng người học. Lý do là chuẩn ấy sai về mặt mô tả: người dùng L2 khác người bản ngữ đơn ngữ ở nhiều mặt, nên đo họ như những phiên bản chưa hoàn thành của người bản ngữ là đo sai đối tượng.

Và nó còn sai về mặt thực tế. Phần lớn các cuộc trò chuyện bằng tiếng Anh trên thế giới hôm nay diễn ra giữa những người không phải người bản ngữ — một sự thật đã sinh ra cả một mảng nghiên cứu về tiếng Anh như ngôn ngữ chung, gắn với những tên tuổi như Jennifer Jenkins và Barbara Seidlhofer. Chuẩn mực hữu ích trong hoàn cảnh ấy là hiểu được nhau, không phải giống một người sinh ra ở Kent.

Dùng cả kho, không chỉ một ngăn

Nếu ngôn ngữ nằm chung một kho, thì việc dùng nhiều ngôn ngữ cùng lúc không phải là ô nhiễm — nó là cách kho ấy vận hành.

Ofelia García và Li Wei gọi hiện tượng này là translanguaging: người đa ngữ rút từ toàn bộ kho ngôn ngữ của mình để tạo nghĩa, thay vì bật qua lại giữa những hệ thống đóng kín. Một học sinh đọc tài liệu bằng tiếng Anh, thảo luận bằng tiếng Việt, rồi viết bằng tiếng Anh không đang làm điều gì lộn xộn. Em ấy đang dùng đúng cái mình có.

Với người tự học, hệ quả rất cụ thể: đừng thấy có lỗi khi tra một từ qua ngôn ngữ mạnh nhất của mình, khi ghi chú bằng tiếng mẹ đẻ, khi bắc cầu từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ kia. Đó không phải gian lận. Đó là cách một kho ngôn ngữ lớn lên.

Điều này thay đổi gì trong cách bạn đặt mục tiêu

Hỏi để làm gì trước khi hỏi đến trình độ nào. Mục tiêu giỏi tiếng Nhật không có hình dạng. Mục tiêu đọc được truyện tranh mà không tra từ điển quá năm lần một trang thì có, và bạn biết khi nào mình đạt được.

Cho phép hồ sơ lệch. Nếu bạn cần đọc, hãy dồn vào đọc. Việc kỹ năng nói tụt lại phía sau không phải là một khoản nợ, đó là một lựa chọn phân bổ.

Đếm cả những thứ dở dang. Ba năm tiếng Trung đã quên gần hết không phải con số không. Nó là chữ Hán bạn còn nhận ra, là thanh điệu tai bạn còn nghe được, là cấu trúc câu bạn không còn thấy xa lạ. Khởi động lại từ đó nhanh hơn nhiều so với bắt đầu từ đầu.

Đổi câu hỏi so sánh. Không phải tôi còn cách người bản xứ bao xa mà tôi làm được gì hôm nay mà năm ngoái chưa làm được. Câu thứ nhất có một đáp án cố định là còn xa lắm, với gần như tất cả mọi người, mãi mãi.

Nói cho sòng phẳng

Đa nguyên ngôn ngữ không phải giấy phép cho sự tuỳ tiện, và cần nói rõ điều đó.

Nó thay đổi hình dạng của mục tiêu, không xoá bỏ tiêu chuẩn. Sự dễ hiểu vẫn quan trọng — nếu người nghe không hiểu bạn, giao tiếp đã thất bại, và không có khung lý thuyết nào cứu được điều đó. Ngữ vực vẫn quan trọng: viết đơn xin việc bằng giọng nhắn tin vẫn là một sai lầm. Và nếu bạn cần một chứng chỉ, kỳ thi ấy có thang đo riêng và sẽ không quan tâm đến kho ngôn ngữ tổng thể của bạn.

Bản thân translanguaging, với tư cách là một phương pháp sư phạm, vẫn đang được tranh luận trong giới nghiên cứu — về việc nên dùng ở đâu, dùng bao nhiêu, và trong hoàn cảnh nào thì nó có thể cản trở thay vì giúp đỡ.

Điều còn lại sau khi trừ đi mọi dè dặt vẫn đáng giá: bạn không đang lấp đầy một dãy ngăn rỗng, mỗi ngăn chỉ tính khi đầy tràn. Bạn đang xây một kho duy nhất, các phần trong đó nuôi lẫn nhau, và nó có ích ở mọi mức độ hoàn thiện — kể cả những mức mà tấm bằng nào cũng gọi là chưa đủ.