Lịch sử phát triển của tiếng Nhật

Hãy đọc bốn từ này: cách mạng, tư bản, thời gian, dân chủ.

Bạn dùng chúng mỗi ngày. Chúng là từ Hán-Việt, viết bằng chữ Hán, nghe hoàn toàn cổ điển.

Không từ nào trong bốn từ ấy đến từ Trung Quốc.

Cả bốn đều được chế tạo ở Nhật Bản vào cuối thế kỷ mười chín, bởi các học giả thời Minh Trị đang vật lộn để dịch những khái niệm phương Tây chưa từng có tên trong tiếng Đông Á. Sau đó Trung Quốc vay lại, rồi mới tới Việt Nam.

Năm bài trước trong loạt bài này đều chạm vào chi tiết ấy rồi đi tiếp. Bài này lấy nó làm trung tâm.

Trước hết, một điều cần đính chính

Tiếng Nhật dùng chữ Hán, mượn hàng vạn từ Hán, và nằm cạnh Trung Quốc. Nên nhiều người kết luận hai thứ tiếng có họ hàng.

Không có. Giống hệt trường hợp tiếng Hàn đã bàn ở bài trước: vay mượn từ vựng, dù dày tới đâu, không tạo ra quan hệ họ hàng.

Tiếng Nhật thuộc ngữ hệ Nhật Bản, gồm tiếng Nhật và các tiếng vùng Ryukyu. Suốt thế kỷ hai mươi nhiều người xếp nó vào ngữ hệ Altaic cùng tiếng Hàn, Mông Cổ, Turk; giả thuyết ấy nay phần lớn đã bị bác bỏ — Georg và cộng sự (1999) trình bày các phản biện có hệ thống.

Quan hệ giữa tiếng Nhật và tiếng Hàn thì đáng nói riêng, vì nó cho thấy khoa học tự sửa mình. Vovin (2010) từng là người ủng hộ mạnh mẽ giả thuyết hai thứ tiếng cùng gốc — rồi chính ông xem lại chứng cứ và kết luận rằng các điểm giống nhau đến từ tiếp xúc lâu dài chứ không phải cùng nguồn.

Vay mượn không bao giờ dừng: ba lớp âm đọc

Đây là đặc điểm khiến tiếng Nhật khác hẳn tiếng Việt và tiếng Hàn, và nó giải thích nỗi khổ lớn nhất của người học chữ Hán Nhật.

Như bài về tiếng Trung đã chỉ ra, âm Hán-Việt là một bức ảnh chụp tiếng Hán trung cổ. Âm Hán-Hàn cũng vậy — một lớp, vay một lần.

Nhật Bản vay ba lần, ở ba thời kỳ khác nhau, từ ba vùng khác nhau. Và giữ lại cả ba.

• Ngô âm (呉音, go-on) — thế kỷ thứ tư tới thứ sáu, từ vùng Ngô ở miền nam Trung Quốc. Nay chủ yếu dùng trong Phật giáo và thư tịch cổ.
• Hán âm (漢音, kan-on) — thế kỷ thứ bảy tới thứ chín, từ Trường An, kinh đô nhà Đường. Dùng trong thiết chế và học thuật.
• Đường âm (唐音, tō-on) — thế kỷ mười hai tới mười sáu, từ các triều đại sau. Dùng trong thương mại và nghề thủ công.

Mỗi lần có âm mới, người Nhật không bỏ âm cũ. Họ xếp thêm vào.

Rồi cộng thêm một lớp nữa: âm huấn độc (訓読み, kun-yomi) — tức là gán chữ Hán cho từ Nhật bản địa vốn đã có sẵn.

Đó là lý do một chữ Hán trong tiếng Nhật có thể có năm sáu cách đọc. Chữ 行 đọc ぎょう theo Ngô âm, こう theo Hán âm, あん theo Đường âm, và い hoặc おこな theo âm huấn.

Với người Việt, điều này vừa an ủi vừa cảnh báo. An ủi: bạn không dốt, hệ thống ấy thật sự rối, và nó rối vì lý do lịch sử chứ không phải vì bạn kém. Cảnh báo: đừng học cách đọc rời rạc. Hãy học từ ghép, vì cách đọc phụ thuộc vào từ chứ không phụ thuộc vào chữ.

Hai bộ chữ kana, đến từ hai hướng

Chữ Hán ghi tiếng Nhật rất tệ, vì tiếng Nhật là ngôn ngữ chắp dính có đuôi biến đổi, còn chữ Hán không có chỗ nào để ghi đuôi. Người Nhật giải bài toán ấy hai lần, theo hai cách.

Hiragana sinh ra thời Heian từ dạng viết thảo của chữ Hán, giản lược dần cho tới khi thành ký hiệu âm tiết.

Và đây là chi tiết đáng nhớ: nó được gọi là onnade (女手) — tay đàn bà. Phụ nữ trong triều đình không được học chữ Hán chính quy, nên họ viết bằng thứ chữ giản lược ấy.

Người đọc theo dõi loạt bài này hẳn thấy quen. Bài trước kể chuyện Hangul bị gọi là eonmun, chữ của kẻ quê mùa, gắn với phụ nữ và thương nhân. Hai nước, hai bộ chữ, cùng một lối miệt thị — và cả hai đều thắng.

Katakana đi đường khác: các nhà sư thế kỷ thứ chín cắt lấy một phần của chữ Hán làm ký hiệu ghi âm, để chú âm cho kinh văn chữ Hán.

Một bộ do phụ nữ trong cung dùng để viết văn chương. Một bộ do sư sãi dùng để chú thích kinh sách. Cả hai cùng tồn tại tới hôm nay, chia nhau công việc.

Luận điểm: Nhật Bản không vứt bỏ thứ gì

Bây giờ hãy đặt ba nước cạnh nhau, vì so sánh này chỉ hiện ra khi nhìn cả ba.

Vương triều Triều Tiên sáng chế một hệ chữ mới, và cuối cùng dùng gần như chỉ mình nó.

Việt Nam sáng chế chữ Nôm, rồi bỏ, rồi nhận lấy một bảng chữ cái ngoại lai.

Nhật Bản sáng chế và không bỏ gì cả.

Một câu tiếng Nhật hiện đại bình thường có thể dùng cùng lúc bốn hệ ký hiệu: chữ Hán cho gốc từ, hiragana cho đuôi ngữ pháp, katakana cho từ ngoại lai, và chữ Latinh cho tên viết tắt.

Người ngoài nhìn vào thấy đó là sự lộn xộn. Thật ra đó là hệ quả trực tiếp của việc chưa bao giờ dọn dẹp. Ba lớp âm đọc, hai bộ kana, và không lần nào có ai đứng ra nói: từ nay bỏ cái cũ.

Seeley (1991) và Habein (1984) lần theo toàn bộ quá trình chồng lớp ấy. Handel (2019) đặt nó cạnh chữ Nôm và chữ Hán Hàn trong cùng một khung so sánh.

Và Nhật Bản cũng có cuộc chiến ngôn ngữ ấy

Loạt bài này đã kể ba lần rồi. Hy Lạp có katharevousa và dimotiki, với tám người chết năm 1901. Triều Tiên có Hán văn và eonmun, với lệnh cấm năm 1504. Việt Nam có Hán văn, chữ Nôm và quốc ngữ.

Nhật Bản có genbun itchi (言文一致) — nghĩa là lời nói và chữ viết hợp làm một.

Cho tới cuối thế kỷ mười chín, văn viết tiếng Nhật vẫn theo lối văn ngôn cổ, cách rất xa tiếng nói. Phong trào genbun itchi chủ trương bỏ lối viết ấy, viết theo lối nói. Twine (1978, 1991) thuật lại toàn bộ quá trình, và nó thành công vào khoảng đầu thế kỷ hai mươi.

Bốn nước, bốn cuộc tranh chấp, cùng một câu hỏi: chữ viết nên theo tiếng nói của người sống, hay theo khuôn mẫu của người chết? Ferguson (1959) gọi chung hiện tượng ấy là song thể ngữ, nhưng ở cả bốn nơi, kết quả đều được quyết định bởi chính trị chứ không phải bởi ngôn ngữ học.

Xưởng chế tạo từ ngữ thời Minh Trị

Đây là phần trung tâm, và là lý do bài viết này tồn tại.

Sau năm 1868, Nhật Bản mở cửa và phải tiêu hóa toàn bộ tư tưởng phương Tây trong vài thập niên. Vấn đề rất cụ thể: tiếng Nhật không có từ để gọi những khái niệm ấy. Không có từ cho society, economy, philosophy, revolution, capital, right.

Giải pháp của họ là dùng chữ Hán như vật liệu xây dựng: ghép các hình vị Hán lại để đúc ra từ mới. Những từ ấy gọi là hòa chế Hán ngữ (和製漢語, wasei-kango) — từ Hán do Nhật chế.

Chúng viết bằng chữ Hán, đọc theo âm Hán, và trông y hệt từ cổ điển. Nhưng chúng mới toanh.

Rồi điều bất ngờ xảy ra: Trung Quốc vay ngược lại. Du học sinh Trung Quốc ở Nhật mang các từ ấy về, và chúng tràn vào tiếng Trung hiện đại. Masini (1993) khảo sát quá trình hình thành kho từ vựng hiện đại của tiếng Trung; Liu (1995) và Howland (2002) phân tích khía cạnh dịch thuật và tư tưởng.

Và từ tiếng Trung, chúng tới Việt Nam — qua Tân thư, những cuốn sách mới bằng chữ Hán mang tư tưởng cải cách, lưu hành trong giới sĩ phu đầu thế kỷ hai mươi; và qua chính dòng người đi lại thời phong trào Đông Du, khi Phan Bội Châu đưa thanh niên Việt sang Nhật du học. Marr (1971) mô tả giai đoạn ấy.

Kết quả là một lớp từ mà hôm nay không ai còn nhận ra là hàng nhập khẩu:

• 革命 — kakumei — cách mạng
• 資本 — shihon — tư bản
• 時間 — jikan — thời gian
• 民主 — minshu — dân chủ
• 社会 — shakai — xã hội
• 経済 — keizai — kinh tế
• 科学 — kagaku — khoa học
• 哲学 — tetsugaku — triết học

Hãy dừng lại ở chỗ này một chút.

Ngôn ngữ mà người Việt dùng để bàn về chính trị, kinh tế và khoa học hiện đại được lắp ráp ở Tokyo vào thập niên 1870 và 1880, bằng vật liệu Trung Hoa, để chứa đựng ý tưởng châu Âu, rồi đi vòng qua Bắc Kinh mới tới Hà Nội.

Và điều đáng chú ý nhất: các từ ấy hòa vào tiếng Việt hoàn hảo tới mức không để lại dấu vết nào. Không ai nghe kinh tế mà nghĩ tới Nhật Bản.

Món quà, và bức tường

Với người Việt học tiếng Nhật, lợi thế là có thật và rất lớn.

Lớp từ Hán trong tiếng Nhật chiếm phần rất đáng kể của vốn từ trừu tượng, và bạn đã có sẵn phần lớn dưới dạng Hán-Việt. 経験 là kinh nghiệm. 環境 là hoàn cảnh. 準備 là chuẩn bị. 注意 là chú ý.

Nhưng phải nói ba điều để lợi thế ấy không thành cái bẫy.

Thứ nhất, ngữ pháp là bức tường — y như tiếng Hàn. Tiếng Nhật là ngôn ngữ chắp dính, trật tự chủ–tân–động, động từ đứng cuối, trợ từ đánh dấu vai nghĩa, và có hệ kính ngữ mã hóa vào đuôi động từ. Tiếng Việt đơn lập, chủ–động–tân, gần như không biến hình. Wetzel (2004) khảo sát riêng hệ kính ngữ, phần mà người học mất nhiều thời gian nhất.

Thứ hai, cách đọc không suy ra được từ âm Hán-Việt. Bạn đoán được nghĩa, không đoán được âm. Đó là lý do phần trên nhấn mạnh ba lớp âm đọc: hệ âm đã tách ra quá xa.

Thứ ba, có những chỗ chữ giống mà nghĩa lệch, và chúng lệch đúng ở chỗ nguy hiểm:

• 勉強 — Hán-Việt là miễn cưỡng, nhưng tiếng Nhật benkyō nghĩa là học tập.
• 大丈夫 — Hán-Việt là đại trượng phu, nhưng daijōbu nghĩa là không sao đâu.
• 無理 — Hán-Việt là vô lý, nhưng muri nghĩa là không thể được, chứ không phải phi lý.
• 手紙 — thủ chỉ, tiếng Nhật tegami là lá thư; cùng hai chữ ấy trong tiếng Trung lại là giấy vệ sinh.

Nguyên tắc thực hành: dùng chữ Hán để đoán nghĩa, rồi kiểm tra lại; đừng bao giờ dùng nó để đoán âm.

Những chữ đã trở về

Loạt bài này bắt đầu từ tiếng Anh và đi qua tiếng Trung, Tây Ban Nha, Hy Lạp, Hàn. Ở mỗi chặng đều có một mảnh của câu chuyện này.

Bài tiếng Hy Lạp chỉ ra rằng triết học là bản dịch của philosophia. Bài tiếng Tây Ban Nha chỉ ra rằng dân chủ và democracia là cùng một từ dịch hai lần. Bài tiếng Trung chỉ ra rằng lớp Hán-Việt trong đầu bạn là bản ghi của tiếng Hán thế kỷ thứ bảy.

Bài này khép vòng lại: khâu trung gian nằm ở Nhật Bản.

Một khái niệm Hy Lạp, được người Nhật thời Minh Trị đúc lại bằng chữ Hán, người Trung Quốc vay về, rồi theo Tân thư và bước chân du học sinh Đông Du mà vào tiếng Việt — nơi nó trở thành một từ mà hôm nay bạn dùng không cần nghĩ ngợi.

Khi bạn học tiếng Nhật, bạn không đi tới một nơi xa lạ.

Bạn đang về thăm cái xưởng nơi phân nửa vốn từ trừu tượng của mình được đúc ra.