Không ai giảng thì quá khứ cho một đứa bé tập đi, vậy mà năm tuổi chúng đã làm chủ một hệ ngữ pháp phức tạp đến kinh ngạc. Trẻ rút ra ngữ pháp từ đầu vào bằng cách nào — bộ não bắt khuôn mẫu, bài kiểm tra wug, từ goed — và người lớn học được gì từ đó.
Không ai bắt một đứa bé ba tuổi ngồi xuống nghe giảng về thì quá khứ. Không ai vẽ sơ đồ câu cho một đứa trẻ tập đi hay bắt nó luyện chủ ngữ hợp với động từ. Vậy mà đến năm sáu tuổi, trẻ đã làm chủ một hệ ngữ pháp phức tạp đến kinh ngạc — tự đặt câu hỏi, đánh dấu thời gian, lồng mệnh đề trong mệnh đề — và phần lớn là đúng. Chúng làm được tất cả mà không ai giảng cho một quy tắc nào. Bằng cách nào? Đó là một trong những kỳ tích đáng nể nhất của bộ não người, và hiểu ra nó thì cách ta nghĩ về ngữ pháp cũng đổi theo.
Câu trả lời ngắn gọn: trẻ không học quy tắc — chúng rút ra khuôn mẫu. Từ lúc lọt lòng, não người đã là một tay học thống kê không biết mệt: dầm trong dòng tiếng nói, nó lặng lẽ ghi nhận âm nào hay theo sau âm nào, từ nào hay đi với từ nào, và theo thứ tự ra sao. Thí nghiệm cho thấy trẻ sơ sinh mới vài tháng tuổi đã dùng được những quy luật thống kê ấy để tìm ra ranh giới giữa các từ trong một chuỗi lời nói. Rất lâu trước khi biết nói, chúng đã mổ xẻ xong cấu trúc tiếng mẹ đẻ của mình, không cần gì ngoài các ví dụ.
Làm sao ta biết trẻ đang khái quát chứ không chép lại những gì nghe được? Bằng chứng nằm ở chính lỗi của chúng, và rất thú vị. Một đứa bé nói went chuẩn suốt mấy tháng bỗng quay ra nói goed. Chúng nói foots, mans, runned — những dạng chưa người lớn nào làm mẫu cho. Mấy lỗi ấy là một món quà, vì chúng chứng minh đứa trẻ đã tự rút ra được một quy tắc — thêm -ed cho quá khứ, thêm -s cho số nhiều — và đang áp quá tay, áp cả vào từ bất quy tắc. Chỉ bắt chước thì không thể áp quá tay một quy tắc.
Một thí nghiệm kinh điển làm rõ chuyện này. Cho đứa trẻ xem một con vật tưởng tượng rồi nói: Đây là một con wug. Sau đó cho xem hai con và hỏi: Bây giờ có hai…? Đứa trẻ chưa từng nghe từ này bao giờ đáp không chút do dự: wugs. Nó không nhớ lại; nó đang tự làm ra, đem một quy tắc áp vào một từ không có thật. Ngữ pháp đang được dựng từ bên trong, đúng nghĩa.
Đây mới là chỗ lạ: ngữ pháp ấy vô hình với chính người mang nó. Người bản xứ của bất kỳ thứ tiếng nào cũng tuân răm rắp hàng trăm quy tắc rắc rối mà nói ra thì chịu. Thử hỏi một người lớn vì sao the big red ball nghe xuôi còn the red big ball nghe trái, phần lớn chỉ nhún vai — nghe nó phải vậy thôi. Ngữ pháp kiểu này là ngữ pháp ngầm: nó sống trong vùng trí nhớ thủ tục, im lìm như chuyện đi xe đạp, biết qua việc làm chứ không qua lời giải thích. Trẻ dựng lên đúng thứ kiến thức ấy, nên chưa bao giờ cần đến lời nào để dạy.
Trẻ không những không cần ai giảng ngữ pháp — chúng còn gần như trơ trước việc bị sửa. Cha mẹ hầu như chỉ sửa điều trẻ muốn nói, chứ không sửa cách nói, và những nghiên cứu hiếm hoi về các lần người lớn sửa ngữ pháp cho thấy trẻ phần lớn bỏ ngoài tai. Chúng bỏ goed không phải vì có ai bảo; chúng bỏ vì cứ nghe went mãi, lần này qua lần khác, cho đến khi ngoại lệ đè lên quy tắc. Cỗ máy chạy ngữ pháp là đầu vào, không phải lời chỉ bảo.
Vì sao bộ não giỏi việc này đến vậy thì các nhà ngôn ngữ học thật sự bất đồng. Một phe, theo Noam Chomsky, lập luận từ sự nghèo nàn của kích thích: rốt cuộc trẻ biết về ngữ pháp nhiều hơn những gì thứ lời nói lộn xộn và ít ỏi mà chúng nghe được có thể dạy nổi nếu xét cho chặt, và điều đó chỉ về một thiên hướng bẩm sinh — một năng lực ngôn ngữ mà não người sinh ra đã có. Phe kia, quan điểm dựa trên cách dùng gắn với tên Michael Tomasello, cho rằng chẳng cần cơ quan ngữ pháp riêng nào cả: khả năng bắt khuôn mẫu vốn đã rất mạnh, cộng với cái động lực riêng của loài người là muốn cùng nhìn về một hướng và cùng chia sẻ ý nghĩa, là đủ để dựng ngữ pháp lên từ việc dùng thường ngày. Cuộc tranh luận có thật và chưa ngã ngũ. Nhưng cả hai phe đồng ý ở chỗ quan trọng nhất với ta: cứ cho một bộ não trẻ thơ thật nhiều tiếng nói có nghĩa và cho nó thời gian, nó sẽ tự rút ra hệ thống.
Cái cơ chế ngầm, đói khuôn mẫu ấy không mất đi khi ta lớn — nó chỉ chạy lặng hơn. Người lớn vẫn khai thác được y như trẻ con: bằng thật nhiều đầu vào dễ hiểu, đọc và nghe cho tới khi các khuôn mẫu của thứ tiếng mới bắt đầu nghe thuận tai thay vì phải cố nhớ. Người lớn có một lối tắt trẻ con không có — có thể đưa cho họ một quy tắc để nhận ra nhanh hơn — nhưng thứ ngữ pháp sâu, tự động, giúp bạn nói mà không phải dừng lại nghĩ, thì vẫn dựng theo lối xưa: gặp lại thứ tiếng ấy, lặp đi lặp lại, trong ngữ cảnh có nghĩa.
Chuyện trẻ học ngữ pháp mà chẳng cần quy tắc hé ra một điều ta rất dễ quên: ngữ pháp về căn bản chưa bao giờ là một mớ quy tắc để dạy. Nó là một mớ khuôn mẫu để thấm. Hồi bé chẳng ai giảng hệ thống ấy cho bạn, vậy mà bạn vẫn học được trọn vẹn — vì não người, khi được cho đủ tiếng nói có nghĩa và đủ thời gian, sẽ âm thầm tự mình gỡ xong cả bài toán.
Cùng nội dung ấy, kể lại bằng lời giản dị — dành cho bạn đọc nhỏ tuổi, hoặc cho bất kỳ ai muốn nắm ý chính thật nhanh.
Hồi bé chẳng ai bắt bạn ngồi xuống rồi giảng ngữ pháp cho bạn cả. Vậy mà bạn vẫn học được nó một cách hoàn hảo.
Bằng cách nào?
Ngay từ đầu, bộ não người đã luôn đếm. Được tắm trong một dòng lũ lời nói, nó lặng lẽ ghi nhận âm nào đi sau âm nào, những từ nào hay đi cùng nhau, và theo thứ tự ra sao.
Em bé mới vài tháng tuổi đã dùng việc này để tìm ra chỗ một từ kết thúc và từ kế tiếp bắt đầu trong một dòng nói liên tục. Rất lâu trước khi nói được câu nào, chúng đã đang mổ xẻ ngôn ngữ của mình — một cách vô thức, chỉ từ những ví dụ.
Làm sao ta biết chúng đang dựng ra quy tắc chứ không phải chỉ chép lại?
Nhờ những lỗi sai. Một đứa trẻ nói đúng went suốt mấy tháng bỗng nhiên bắt đầu nói goed. Chúng nói foots, mans, runned — những dạng chưa người lớn nào nói cho chúng nghe.
Những lỗi ấy là một món quà. Chúng chứng minh đứa trẻ đã tự rút ra một quy tắc — thêm -ed cho quá khứ — và giờ đang đem áp cả vào những từ phá luật. Bạn không thể áp quá tay một quy tắc mà bạn chỉ đang bắt chước.
Có một thí nghiệm kinh điển làm chuyện này thành không thể chối cãi. Đưa cho đứa trẻ một sinh vật bịa ra: Đây là một con wug. Rồi đưa hai con và hỏi: Bây giờ có hai con…? Những đứa trẻ chưa từng nghe từ ấy trả lời không hề ngần ngừ: wugs.
Chúng không nhớ lại. Chúng đang tạo ra — đem một quy tắc áp vào một từ không hề tồn tại.
Đây là chỗ lạ. Cái ngữ pháp ấy vô hình với chính đứa trẻ đang sở hữu nó.
Người bản ngữ của bất kỳ thứ tiếng nào cũng tuân theo hàng trăm quy tắc tinh vi mà không sai một li, đồng thời không nói ra được phần lớn trong số đó. Hỏi một người lớn vì sao the big red ball nghe thuận còn the red big ball nghe sai, phần lớn chỉ nhún vai. Nó thấy đúng, thế thôi.
Loại ngữ pháp này sống trong cùng thứ ký ức câm lặng với việc đi xe đạp: biết trong lúc làm, không phải trong lúc giải thích. Vì thế nó chưa bao giờ cần tới lời để được dạy.
Trẻ con không những không cần được giảng ngữ pháp — chúng còn gần như không phản ứng với việc sửa lỗi. Cha mẹ phần lớn sửa cái ý đứa trẻ muốn nói, chứ không sửa cách nó nói ra.
Một đứa trẻ không chữa goed vì có người bảo nó chữa. Nó chữa vì nó cứ nghe went hoài, hết lần này tới lần khác, cho tới khi cái ngoại lệ ghi đè lên cái quy tắc.
Động cơ của ngữ pháp là đầu vào, không phải sự chỉ dạy.
Vì sao bộ não giỏi việc này đến thế mới là chỗ các nhà ngôn ngữ học thật sự bất đồng. Một bên lập luận rằng rốt cuộc đứa trẻ biết nhiều hơn những gì cái mớ lời nói lộn xộn quanh nó có thể dạy nổi, và điều đó chỉ về một thứ bộ não sinh ra đã có. Bên kia nói chẳng cần cơ quan ngữ pháp riêng nào cả — khả năng học khuôn mẫu tổng quát rất mạnh, cộng với cái thôi thúc rất người là muốn chia sẻ ý nghĩa với người khác, là đã đủ.
Cuộc tranh luận là có thật và chưa ngã ngũ. Nhưng cả hai bên đồng ý ở đúng phần đáng kể với chúng ta: cho một bộ não non một dòng lũ ngôn ngữ có nghĩa và cho nó thời gian, nó sẽ tự tìm ra cả hệ thống.
Cái bộ máy đói khuôn mẫu ấy không biến mất khi bạn lớn lên. Nó chỉ lặng đi.
Bạn vẫn với tới nó được theo đúng cách một đứa trẻ làm: qua một lượng lớn ngôn ngữ mà bạn hiểu được phần lớn, đọc và nghe cho tới khi các khuôn mẫu bắt đầu thấy đúng chứ không phải được nhớ ra.
Người lớn có một lối tắt mà trẻ con không có — người ta trao cho bạn một quy tắc, và điều đó làm bạn để ý nhanh hơn. Nhưng cái ngữ pháp sâu và tự động, thứ cho phép bạn nói mà không phải dừng lại nghĩ, thì vẫn được dựng theo lối cổ xưa: bằng cách gặp lại ngôn ngữ, hết lần này tới lần khác, trong ý nghĩa.
Các bài viết này tổng hợp những nghiên cứu đã được công nhận rộng rãi trong khoa học học tập và ngôn ngữ học. Nguồn chính và tài liệu đọc thêm:
Câu hỏi ngầm giả định rằng tập trung là một cơ bắp để luyện. Bằng chứng chắc nhất lại nói phần luyện được hầu như không...
Không có thời gian, không có khiếu, già rồi — mấy câu ấy là lời giải thích chứ không phải nguyên nhân. Thứ đo được lại t...
Không phải một chuyện mà bốn, chạy trên những cái đồng hồ cách nhau hàng tỉ lần: một sóng ở 400 mili-giây, một từ được k...
