Mỗi lối dạy ngoại ngữ được sinh ra để làm một việc khác nhau

Cuộc tranh luận thường được bày ra như hai phe: một bên là chép từ, học thuộc quy tắc, chia động từ; bên kia là ứng dụng trên điện thoại, hội thoại, phim không phụ đề. Nhưng đem các lối dạy ra so với nhau như thế là đã ngầm giả định chúng cùng đuổi một mục tiêu. Chúng chưa bao giờ cùng mục tiêu. Mỗi lối ra đời để giải một bài toán rất cụ thể của thời nó, và biết bài toán ấy là gì thì việc chọn trở nên dễ hơn nhiều.

Ngữ pháp — dịch: sinh ra để đọc

Lối cổ nhất được kế thừa thẳng từ cách dạy tiếng Latin và Hy Lạp cổ ở châu Âu thế kỷ 19: học bảng quy tắc, dịch câu, rồi dịch văn bản. Mục tiêu hoàn toàn rõ ràng — đọc được nguyên bản. Không ai kỳ vọng học trò nói tiếng Latin, đơn giản vì không còn ai để nói cùng.

Nên chê lối ấy không dạy được nói thì cũng như chê cái búa vì nó không vặn nổi con ốc. Phần nó thật sự làm được vẫn còn nguyên giá trị: với một người lớn đã quen đọc, nói thẳng quy tắc ra là một lối tắt có thật. Sáu cách của tiếng Nga giải thích trong mười phút thì nhanh hơn nhiều so với để người học tự mò ra sau hai trăm giờ nghe.

Nghe — nói: sinh ra từ chiến tranh

Lối thứ hai có ngày sinh rất cụ thể. Trong Thế chiến thứ hai, quân đội Mỹ cần sĩ quan dùng được tiếng Nhật, tiếng Đức, tiếng Trung sau vài tháng chứ không phải vài năm. Chương trình dựng cho nhu cầu ấy kết hôn với hai lý thuyết đang thịnh: tâm lý học hành vi, vốn xem ngôn ngữ là một chuỗi thói quen, và ngôn ngữ học cấu trúc. Kết quả là luyện mẫu câu tới mức thành phản xạ, cấm dịch, cấm giải thích.

Năm 1959, Chomsky viết bài phê bình cuốn sách của Skinner và chỉ đúng vào chỗ nứt: người ta nói ra được những câu chưa từng nghe ai nói bao giờ, mà một chuỗi thói quen thì không làm nổi việc đó. Nền lý thuyết sụp. Nhưng phòng luyện sống lâu hơn cái lý thuyết đã dựng ra nó — vẫn còn đó tới tận thập niên 1990.

Nó sống lâu vì có một phần đúng. Luyện tới mức tự động là chuyện có thật, nhất là với phát âm và các cụm nói sẵn. Chỗ hỏng nằm ở nơi khác: học trò luyện xong một trăm mẫu câu vẫn không nói nổi câu thứ một trăm lẻ một.

Giao tiếp: sinh ra từ một châu Âu mở cửa

Thập niên 1970, Hội đồng châu Âu đứng trước một bài toán khác hẳn: người lao động đi lại giữa các nước, cần làm được việc bằng ngoại ngữ chứ không cần qua kỳ thi nào. Dell Hymes đặt ra khái niệm năng lực giao tiếp — biết quy tắc thôi chưa đủ, còn phải biết nói gì, với ai, vào lúc nào, bằng giọng nào. Lối giao tiếp vì thế đặt việc truyền đạt ý nghĩa lên trên tính chính xác.

Đây giờ là lối mặc định gần như ở mọi nơi, và nó xứng đáng với chỗ đứng ấy vì đã kéo việc dùng vào trung tâm. Nhưng nó cũng có chỗ hỏng riêng, lại là chỗ hỏng dễ thấy: người học nói trôi chảy mà sai vẫn hoàn sai, năm này qua năm khác. Khi giao tiếp đã trót lọt thì không còn sức ép nào bắt phải sửa nữa.

Cái mới nhất hoá ra là cái cũ nhất

Lối thứ tư là ứng dụng trên điện thoại, và đây là chỗ chữ hiện đại gây hiểu nhầm nhiều nhất. Cơ chế trung tâm của chúng — lặp lại giãn cách — có từ năm 1885, khi Ebbinghaus tự đo đường quên trên chính mình. Còn hình hài cụ thể thì Sebastian Leitner dựng năm 1972: một cái hộp chia năm ngăn, thẻ nào nhớ được thì đẩy sang ngăn sau, thẻ nào quên thì lùi thẳng về ngăn đầu. Ứng dụng hôm nay là đúng cái hộp ấy, cộng thêm lời nhắc.

Còn lùi xa hơn nữa. Năm 1658, Comenius in cuốn sách giáo khoa có tranh đầu tiên dành cho trẻ em, dạy tiếng Latin bằng hình ảnh và nghĩa thay cho bảng quy tắc. Đó chính là nguyên tắc mà ba trăm năm sau người ta gọi tên là học qua nội dung.

Nói cách khác, chữ hiện đại phần lớn mô tả cách chuyển giao chứ không mô tả ý tưởng. Hộp thẻ thành cái ứng dụng; bản khắc gỗ thành đoạn phim.

Vậy cái gì mới thật

Có ba thứ mới thật, và nên gọi đúng tên chúng. Thứ nhất là lượng đầu vào thật sẵn có: một người học tiếng Nga ở Hà Nội năm 1990 may lắm tiếp cận được vài giờ tiếng Nga thật mỗi tháng, còn bây giờ là không giới hạn. Đó là bước ngoặt thật chứ không phải dán nhãn mới. Thứ hai là phản hồi tức thì ở quy mô lớn. Thứ ba là có một cái máy chịu nói lại với mình — và về thứ ba thì phải thành thật rằng bằng chứng còn mỏng và còn quá mới.

Điểm cân bằng, gọi cho đúng tên

Chỗ mà giới nghiên cứu hội tụ về không phải một tỷ lệ pha trộn giữa cũ và mới. Nó có tên riêng: chú ý vào hình thức ngay trong lúc đang dùng. Nghĩa là đang làm một việc thật bằng ngoại ngữ, vướng chỗ nào thì dừng một nhịp rất ngắn để nhìn vào quy tắc đúng chỗ ấy, rồi quay lại việc đang làm.

Và đây là phần thành thật: khi đem ra đo, lối này chỉ ngang ngửa chứ không hơn hẳn lối dạy một danh mục quy tắc theo thứ tự sách giáo khoa. Ưu thế của nó không nằm ở con số mà nằm ở chỗ người ta chịu theo — ngồi lại với một quy tắc lúc đang thật sự vướng nó thì dễ hơn nhiều so với ngồi trước ba mươi quy tắc xếp sẵn.

Chia theo việc, đừng chia theo tuổi

Vậy nên cách chọn thực dụng là bỏ hẳn trục cũ với mới, chia theo bản chất của thứ đang học. Cái gì có dạng quy tắc mà lại ít gặp thì học thẳng quy tắc, đúng như lối ngữ pháp — dịch vẫn làm tốt. Cái gì gặp nhiều lần mỗi ngày thì để lượng đầu vào tự dạy. Còn cái bạn sẽ phải nói ra thì phải luyện đúng vào lúc nói ra, có sức ép thời gian — chỗ này lối nghe — nói vẫn giữ được phần đúng của nó.

Riêng về ứng dụng thì nên nói thẳng: thứ chúng tối ưu không phải việc học ngôn ngữ mà là việc duy trì thói quen. Đó là đóng góp có thật, vì phần lớn người học bỏ cuộc chứ không phải học sai. Nhưng giữ thói quen và dạy là hai việc khác nhau, và lẫn hai việc ấy là chỗ nhiều người mắc.

Rốt cuộc, câu đáng hỏi không phải phương pháp này cũ hay mới, mà là nó được sinh ra để làm việc gì, và việc ấy có phải việc của bạn hôm nay hay không.