Với tiếng Anh, người Việt có một sự tương đồng. Với tiếng Trung thì khác hẳn: bạn có quan hệ huyết thống. Lớp Hán-Việt trong đầu bạn là một bản ghi âm của tiếng Hán thế kỷ thứ bảy, và nó còn giữ những thứ mà tiếng Phổ thông hiện đại đã đánh rơi.
Hãy đọc to ba từ này: nhất, thập, quốc.
Bây giờ nghe ba âm tiếng Phổ thông tương ứng: yī, shí, guó.
Bạn vừa nghe ra một điều mà người học tiếng Trung nói tiếng Anh không bao giờ nghe được. Các từ Hán-Việt kết thúc bằng phụ âm — -t, -p, -c. Các từ tiếng Phổ thông thì không kết thúc bằng gì cả.
Đó không phải sự trùng hợp, và cũng không phải chuyện tiếng Việt đọc sai. Đó là vì tiếng Việt còn giữ, còn tiếng Phổ thông đã đánh mất.
Bài trước trên trang này kể lịch sử tiếng Anh, và chỗ hữu ích nhất với người Việt là một phép tương đồng: tiếng Việt có cấu trúc hai tầng giống cái mà năm 1066 tạo ra cho tiếng Anh. Với tiếng Trung thì quan hệ khác hẳn. Đây không phải tương đồng mà là quan hệ huyết thống.
Bài này kể lịch sử ấy, và chỉ ra thứ bạn đã mang sẵn trong đầu.
Chữ viết Trung Hoa được chứng thực sớm nhất trên giáp cốt — mai rùa và xương vai bò dùng để bói toán dưới triều Thương, khoảng thế kỷ mười ba trước Công nguyên. Chúng chỉ được nhận ra vào năm 1899, khi giới học giả phát hiện những mảnh xương rồng bán trong hiệu thuốc bắc thật ra mang chữ.
Đây là điểm khiến chữ Hán khác mọi hệ chữ đang sống: nó chưa từng bị đứt đoạn. Chữ Ai Cập cổ chết đi rồi phải giải mã lại. Chữ hình nêm cũng vậy. Chữ Hán thì chạy liên tục từ giáp cốt tới màn hình điện thoại của bạn.
Điều đó có cái giá của nó, và người học đang trả cái giá ấy. Một hệ chữ không đứt đoạn là một hệ chữ chưa bao giờ được thiết kế lại từ đầu.
Đây là hiểu nhầm phổ biến nhất, và sửa nó lại sẽ thay đổi cách bạn học.
Sách vở đại chúng hay nói chữ Hán là hình vẽ của sự vật. Một số ít quả thật như vậy — 日 mặt trời, 月 mặt trăng, 山 núi, 木 cây. Nhưng đó là thiểu số nhỏ.
Đại đa số chữ Hán là chữ hình thanh — ghép một bộ phận chỉ nghĩa với một bộ phận chỉ âm. Cách phân loại này đã có trong Thuyết văn giải tự từ khoảng năm 100, và Qiu (2000) cùng Boltz (1994) trình bày quá trình hệ chữ chuyển dần sang lối ghép ấy.
Ví dụ: 媽, 嗎, 罵 đều mang 馬 (mã) làm phần âm. Chúng không liên quan gì tới ngựa. Chữ 馬 nằm đó để bảo bạn cách đọc.
Shu và cộng sự (2003) phân tích toàn bộ chữ trong sách giáo khoa tiểu học Trung Quốc và đo mức độ hữu dụng thực tế của các bộ phận chỉ âm và chỉ nghĩa. Kết quả cho thấy phần chỉ âm mang thông tin thật, dù không phải lúc nào cũng chính xác, và độ tin cậy của nó thay đổi theo tần suất chữ.
DeFrancis (1984, 1989) dành hai cuốn sách để đả phá cái ông gọi là huyền thoại chữ biểu ý: ý tưởng rằng chữ Hán ghi ý nghĩa mà bỏ qua âm thanh. Ông lập luận rằng không hệ chữ nào của loài người hoạt động như vậy được.
Ý nghĩa thực hành: khi gặp chữ mới, đừng cố nhớ hình. Hãy tách nó ra và hỏi phần nào chỉ nghĩa, phần nào chỉ âm. Bạn không học một bức tranh; bạn học hai mảnh mà bạn đã biết.
Ngôn ngữ của Kinh Thi, khoảng một nghìn năm trước Công nguyên, được gọi là tiếng Hán thượng cổ. Nó khác xa mọi thứ tiếng Trung ngày nay.
Có lẽ nó chưa có thanh điệu. Nó có tổ hợp phụ âm đầu mà tiếng Trung hiện đại không có. Các thanh điệu về sau nhiều khả năng phát sinh từ những phụ âm cuối bị rụng — một quá trình gọi là phát sinh thanh điệu.
Ở đây cần trung thực. Việc phục nguyên tiếng Hán thượng cổ vẫn đang tranh luận. Karlgren (1957) dựng hệ phục nguyên đầu tiên có ảnh hưởng lớn; Baxter (1992), rồi Baxter và Sagart (2014), và Sagart (1999) đưa ra những hệ thống khác nhau đáng kể ở phụ âm đầu, ở việc có hay không tiền tố, và ở cách giải thích nguồn gốc thanh điệu.
Nghĩa là: khi bạn đọc một dạng phục nguyên có dấu sao ở đầu, hãy nhớ đó là giả thuyết, không phải bản ghi âm.
Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Hoa và thống nhất luôn chữ viết, chuẩn hóa thành tiểu triện; tới đời Hán thì lệ thư định hình nên dáng chữ mà bạn nhận ra ngày nay.
Đây là quyết định tạo nên nghịch lý trung tâm của tiếng Trung, và nó còn nguyên tới hôm nay.
Chữ viết được thống nhất. Tiếng nói thì không, và không bao giờ.
Hệ quả là một hệ chữ có thể đọc được bởi những người không nói chuyện được với nhau. Một người Quảng Đông và một người Bắc Kinh đọc cùng một câu, hiểu như nhau, và phát ra hai chuỗi âm thanh không ai hiểu ai.
Và chính đặc tính ấy đã cho phép chữ Hán vượt biên giới — sang Việt Nam, bán đảo Triều Tiên, Nhật Bản. Handel (2019) khảo sát toàn bộ quá trình vay mượn và thích ứng ấy: một hệ chữ ghi tiếng Hán được đem dùng cho ba ngôn ngữ không hề có họ hàng với tiếng Hán.
Đây là trung tâm của bài viết.
Năm 601, Lục Pháp Ngôn cùng một nhóm học giả soạn bộ Thiết vận (切韻), một cuốn vận thư — từ điển sắp xếp chữ theo vần để làm thơ cho đúng luật. Sách chia ra 193 vận bộ, trong đó có 32 vận thuộc thanh nhập.
Bộ sách ấy là cửa sổ chính của chúng ta nhìn vào tiếng Hán trung cổ — thứ tiếng Hán của thời Tùy và Đường.
Và đây là lý do nó quan trọng với bạn hơn với gần như mọi người học tiếng Trung khác trên thế giới:
Âm Hán-Việt được vay từ tiếng Hán trung cổ. Không phải từ tiếng Phổ thông. Không phải từ tiếng Hán thượng cổ. Từ đúng thứ tiếng mà cuốn Thiết vận ghi lại.
Âm on của chữ Hán trong tiếng Nhật cũng vậy. Âm Hán trong tiếng Hàn cũng vậy. Ba hệ thống ấy — mà giới nghiên cứu gọi chung là các hệ đọc Hán tự ngoại vực — đều là ảnh chụp của tiếng Hán trung cổ, chụp ở những thời điểm hơi khác nhau và lọc qua ba hệ âm vị khác nhau.
Tiếng Hán trung cổ có bốn thanh: bình, thượng, khứ, nhập.
Ba thanh đầu là đường nét cao thấp. Thanh thứ tư thì khác hẳn về bản chất. Thanh nhập không phải một điệu — đó là tập hợp các âm tiết kết thúc bằng phụ âm tắc: -p, -t, -k. Chúng bị chặn lại, cụt ngủn.
Rồi lịch sử chia bốn ngả.
Hãy nhìn một chữ chạy qua cả bốn hệ:
Bốn ngôn ngữ mà trang này dạy, một chữ, và bạn đọc dọc theo hàng thì thấy được thứ tiếng Hán thế kỷ thứ bảy tan ra như thế nào.
Người Việt giữ nguyên vẹn nhất trong bốn.
Rất nhiều bài thơ Đường không còn vần khi đọc bằng tiếng Phổ thông, vì các phụ âm cuối mang vần đã rụng mất.
Đọc bằng âm Hán-Việt thì phần lớn chúng vần trở lại. Đây không phải chuyện thẩm mỹ suông — nó là bằng chứng nghe được rằng hệ âm bạn mang trong đầu gần với thứ tiếng mà tác giả dùng hơn là hệ âm của một người Bắc Kinh hôm nay.
Đây là ứng dụng dùng được hằng ngày.
Các bộ phận chỉ âm trong chữ Hán mã hóa cách đọc của tiếng Hán trung cổ. Sau đó tiếng Phổ thông biến đổi rất nhiều, nên nhiều phần chỉ âm ngày nay trông như vô dụng.
Nhưng âm Hán-Việt lại đứng gần điểm xuất phát hơn. Rất thường xuyên, một dãy chữ cùng phần chỉ âm mà tản mát trong tiếng Phổ thông thì lại quy tụ trong âm Hán-Việt.
Nghĩa là khi bạn đoán cách đọc một chữ mới, bạn có hai đường đoán chứ không phải một: đoán theo tiếng Phổ thông, và đối chiếu với âm Hán-Việt mà bạn đã biết. Người học nói tiếng Anh chỉ có một.
Thứ tiếng mà ta gọi là tiếng Phổ thông xuất thân từ quan thoại — tiếng nói của quan lại, lấy nền là phương ngữ vùng Bắc Kinh, dùng để triều đình và bộ máy hành chính giao tiếp xuyên vùng.
Sang thế kỷ hai mươi, nó được chuẩn hóa có chủ đích — thành 國語 quốc ngữ, rồi thành 普通話 phổ thông thoại ở Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Chen (1999) thuật lại quá trình ấy; Tsu (2022) kể phần cải cách kỹ thuật, từ điện báo tới bàn phím.
Cần nói thẳng một điều mà tài liệu học tiếng thường bỏ qua: vị thế của tiếng Phổ thông là một sự kiện chính trị chứ không chỉ là một sự kiện ngôn ngữ. Nó không thắng vì đơn giản hơn hay hay hơn. Nó thắng vì kinh đô nằm ở đó.
Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ban hành đợt giản thể hóa chính thức đầu tiên ngày 31 tháng 1 năm 1956, gồm 515 chữ giản thể và 54 bộ thủ giản thể, triển khai theo bốn giai đoạn. Bảng tổng hợp ra đời năm 1964.
Cần sửa một hiểu nhầm phổ biến: phần lớn chữ giản thể không phải do ai đó bịa ra trong thập niên 1950. Rất nhiều dạng vốn đã tồn tại hàng thế kỷ dưới dạng chữ thảo, chữ tục hay chữ dị thể. Cuộc cải cách phần lớn là chọn lấy dạng viết tay đã có rồi phong cho nó địa vị chính thức.
Nhưng phần đáng học nhất lại là phần thất bại.
Năm 1977, đợt giản thể hóa thứ hai được ban hành, đi xa hơn nhiều. Nó bị phản đối rộng rãi, và năm 1986 nhà chức trách thu hồi toàn bộ. Cùng năm ấy họ công bố bảng cuối cùng, giống hệt bảng 1964 trừ sáu chỗ sửa.
Đó là một thí nghiệm quy mô quốc gia về việc thiết kế lại hệ chữ, và nó thất bại công khai. Hannas (1997) đặt câu chuyện ấy vào bối cảnh các cuộc tranh luận cải cách chữ viết khắp Đông Á.
Kết quả là bản đồ hiện nay: giản thể ở Trung Quốc đại lục và Singapore, phồn thể ở Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao.
Với người Việt, có một điểm đáng chú ý: âm Hán-Việt bám vào chữ phồn thể chặt hơn. Chữ 國 quốc còn thấy được bộ 口 vây quanh; chữ 国 thì đã mất manh mối ấy. Nếu bạn học tiếng Trung để đọc văn bản cổ hoặc để nối với lớp Hán-Việt, chữ phồn thể trả công nhiều hơn.
Chu Hữu Quang bắt đầu soạn hệ Hán ngữ bính âm từ năm 1955; hệ này được Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thông qua năm 1958, được Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế công nhận năm 1982 và Liên Hợp Quốc năm 1986. Ông mất năm 2017, thọ 111 tuổi.
Pinyin không phải chữ viết của tiếng Trung, mà chỉ là hệ phiên âm — một cái thang để trèo lên, không phải ngôi nhà để ở. Người học nào dừng lại quá lâu ở pinyin sẽ dựng lên một thói quen phải phá bỏ về sau.
Không. Con số ấy đến từ số mục trong các bộ tự điển đồ sộ, phần lớn là chữ chết, chữ dị thể, hoặc chữ chỉ dùng trong tên riêng cổ.
Ngưỡng đọc viết thực tế nằm quanh ba tới ba nghìn rưỡi chữ. Đó là quy mô người ta đo được trong giáo dục phổ thông, và Shu và cộng sự (2003) làm việc đúng trên kho chữ ấy.
Về mặt ngôn ngữ học thì không. Tiếng Phổ thông, tiếng Quảng Đông, tiếng Mân Nam, tiếng Khách Gia không thông hiểu lẫn nhau. Theo tiêu chí thông thường thì đó là các ngôn ngữ khác nhau trong cùng một ngữ hệ.
Mair (1991) bàn thẳng vào chuyện này và đề nghị dùng chữ phương ngôn theo nghĩa tiếng nói một vùng thay cho chữ dialect trong tiếng Anh, vốn gợi ý một mức độ gần gũi không có thật. Norman (1988) và Ramsey (1987) trình bày mức độ đa dạng thực tế.
Chữ viết chung che đi sự khác biệt ấy. Nhưng nó là sự thống nhất của chữ, không phải của tiếng nói.
Đã bàn ở trên, nhưng cần nhắc lại vì nó dai dẳng. Nếu chữ Hán thật sự chỉ ghi ý mà bỏ qua âm, thì các bộ phận chỉ âm đã không tồn tại — mà chúng lại chiếm phần lớn hệ chữ.
Người Mỹ học tiếng Trung bắt đầu từ con số không. Với họ, 責任 chỉ là hai hình vẽ lạ và hai âm tiết phải nhớ.
Với bạn thì đó là trách nhiệm. 環境 là hoàn cảnh. 意識 là ý thức. 準備 là chuẩn bị.
Alves (2001, 2009) khảo sát chiều sâu của lớp vay mượn ấy trong tiếng Việt và ghi nhận tỉ lệ từ gốc Hán thuộc hàng cao nhất trong các ngôn ngữ được đối chiếu.
Nhưng cần trung thực về giới hạn, vì lợi thế này bị quảng cáo quá mức cũng hại. Lớp Hán-Việt cho bạn nghĩa và cho bạn một đường đoán âm thứ hai. Nó không cho bạn thanh điệu tiếng Phổ thông, không cho bạn ngữ pháp, không cho bạn khả năng nghe, và thỉnh thoảng nó đánh lừa bạn: 困難 là khốn nạn trong âm Hán-Việt nhưng nghĩa tiếng Trung chỉ là khó khăn.
Dù vậy, điều còn lại vẫn đúng và vẫn hiếm.
Lớp Hán-Việt trong đầu bạn là một bản ghi của thứ tiếng Hán mà Lục Pháp Ngôn ngồi biên soạn năm 601. Bạn không đi học một hệ thống xa lạ từ đầu. Bạn đang nối lại với một thứ mà tiếng mẹ đẻ của bạn đã mang theo suốt một nghìn bốn trăm năm.
Cùng nội dung ấy, kể lại bằng lời giản dị — dành cho bạn đọc nhỏ tuổi, hoặc cho bất kỳ ai muốn nắm ý chính thật nhanh.
Hãy đọc to ba từ này: nhất, thập, quốc.
Bây giờ nghe tiếng Quan Thoại tương ứng: yī, shí, guó.
Bạn vừa nghe được một thứ mà người học tiếng Trung nói tiếng Anh không bao giờ nghe thấy. Các từ Hán-Việt kết thúc bằng phụ âm — -t, -p, -c. Các từ Quan Thoại thì chẳng kết thúc bằng gì cả.
Đó không phải trùng hợp, và cũng không phải tiếng Việt đọc sai. Đó là tiếng Việt giữ được thứ mà tiếng Quan Thoại đã đánh mất.
Với tiếng Anh, phần hữu ích nhất cho người đọc Việt là một phép loại suy. Với tiếng Trung, quan hệ khác hẳn về bản chất. Đây không phải loại suy. Đây là quan hệ nguồn gốc.
Chữ Hán sớm nhất còn chứng tích nằm trên giáp cốt — mai rùa và xương bả vai bò dùng để bói dưới thời Thương, khoảng thế kỷ mười ba trước Công nguyên. Mãi tới năm 1899 người ta mới nhận ra chúng, khi các học giả phát hiện những mảnh long cốt bán trong hiệu thuốc có khắc chữ.
Đây là điều tách tiếng Trung khỏi mọi hệ chữ sống khác: nó chưa bao giờ bị đứt. Chữ tượng hình Ai Cập đã chết và phải giải mã lại. Chữ hình nêm cũng vậy. Chữ Hán chạy liên tục từ mảnh giáp cốt tới màn hình điện thoại của bạn.
Điều đó có cái giá, và người học phải trả. Một hệ chữ chưa bao giờ đứt là một hệ chữ chưa bao giờ được thiết kế lại từ đầu.
Đây là hiểu lầm phổ biến nhất, và sửa nó lại sẽ thay đổi cách bạn học.
Các cách kể phổ thông mô tả chữ Hán là hình vẽ của sự vật. Một số ít đúng là thế — 日 mặt trời, 月 mặt trăng, 山 núi, 木 cây. Nhưng chúng là thiểu số nhỏ.
Tuyệt đại đa số chữ Hán là chữ hình thanh — một bộ phận chỉ nghĩa ghép với một bộ phận chỉ âm. Cách phân loại này có từ Thuyết văn giải tự khoảng năm 100 sau Công nguyên, và Qiu (2000) cùng Boltz (1994) truy ra cách hệ thống ấy nghiêng dần về khuôn hình đó.
Lấy 媽, 嗎, 罵. Cả ba đều mang 馬 (ngựa) làm phần âm. Không chữ nào liên quan gì tới ngựa. Chữ 馬 ở đó để cho bạn biết đọc thế nào.
Shu và cộng sự (2003) phân tích toàn bộ kho chữ trong sách giáo khoa tiểu học Trung Quốc và đo xem phần âm và phần nghĩa thật sự làm được bao nhiêu việc. Phần âm mang thông tin thật, dù không đáng tin trong mọi trường hợp, và mức hữu dụng thay đổi theo độ phổ biến của chữ.
DeFrancis (1984, 1989) dành hai cuốn sách để công kích cái ông gọi là huyền thoại biểu ý: ý tưởng rằng chữ Hán ghi nghĩa mà bỏ qua âm. Ông lập luận rằng không hệ chữ viết nào của loài người có thể hoạt động như thế.
Hệ quả thực hành: khi gặp một chữ mới, đừng cố học thuộc hình dạng. Hãy tách nó ra và hỏi phần nào cho nghĩa, phần nào cho âm. Bạn không học một bức tranh. Bạn học hai mảnh mà bạn đã biết.
Thứ tiếng của Kinh Thi, khoảng năm 1000 trước Công nguyên, gọi là tiếng Hán thượng cổ. Nó chẳng giống bất cứ thứ tiếng nào đang được nói ở Trung Quốc hôm nay.
Nó có lẽ hoàn toàn không có thanh điệu. Nó có những cụm phụ âm đầu mà tiếng Trung hiện đại không có. Thanh điệu có lẽ nảy sinh về sau, từ những phụ âm cuối âm tiết rụng đi — quá trình gọi là sự sinh thanh.
Ở đây cần thành thật. Việc phục nguyên tiếng Hán thượng cổ vẫn còn tranh cãi. Karlgren (1957) dựng bản phục nguyên có ảnh hưởng đầu tiên; Baxter (1992), rồi Baxter và Sagart (2014), và Sagart (1999) đề xuất những hệ thống khác nhau đáng kể về phụ âm đầu, về việc có tiền tố hay không, và về nguồn gốc thanh điệu.
Nên khi bạn thấy một dạng phục nguyên có dấu sao đằng trước, hãy nhớ rằng đó là một giả thuyết, không phải một bản ghi âm.
Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Hoa và thống nhất luôn chữ viết, chuẩn hóa theo tiểu triện; tới đời Hán, lệ thư đã ổn định thành những hình dạng bạn nhận ra hôm nay.
Quyết định ấy tạo ra nghịch lý trung tâm của tiếng Trung, và nó còn nguyên tới nay.
Chữ viết được thống nhất. Tiếng nói thì không, và chưa bao giờ.
Kết quả là một hệ chữ mà những người không nói chuyện được với nhau vẫn đọc được. Một người nói tiếng Quảng Đông và một người Bắc Kinh đọc cùng một câu, hiểu cùng một điều, rồi phát ra hai dòng âm thanh mà cả hai đều không theo được.
Và chính đặc tính ấy đã cho phép hệ chữ vượt biên giới — sang Việt Nam, Triều Tiên và Nhật Bản. Handel (2019) khảo sát toàn bộ quá trình vay mượn và thích nghi ấy: một hệ chữ dựng cho tiếng Hán, bị trưng dụng cho ba ngôn ngữ chẳng họ hàng gì với nó.
Đây là trung tâm của bài.
Năm 601, Lục Pháp Ngôn cùng một nhóm học giả biên soạn Thiết vận (切韻), một cuốn vận thư — chữ được sắp theo vần, để nhà thơ gieo vần cho đúng. Nó nêu 193 vận bộ, trong đó 32 thuộc nhập thanh.
Cuốn sách ấy là cửa sổ chính của chúng ta nhìn vào tiếng Hán trung cổ — thứ tiếng Hán đời Tùy và Đường.
Và đây là lý do nó quan trọng với bạn hơn với gần như bất kỳ người học tiếng Trung nào khác trên đời:
Âm Hán-Việt được vay từ tiếng Hán trung cổ. Không phải từ tiếng Quan Thoại. Không phải từ tiếng Hán thượng cổ. Từ chính thứ tiếng mà Thiết vận ghi lại.
Âm on'yomi của tiếng Nhật cũng vậy. Âm Hán-Hàn cũng vậy. Ba hệ ấy — gọi chung là các âm Hán ngoại vực — mỗi hệ là một bức ảnh chụp tiếng Hán trung cổ, chụp ở những thời điểm hơi khác nhau và lọc qua ba hệ âm khác nhau.
Tiếng Hán trung cổ có bốn thanh: bình, thượng, khứ và nhập.
Ba thanh đầu là đường nét cao độ. Thanh thứ tư là một loại hoàn toàn khác. Nhập thanh không phải một giai điệu — nó là tập hợp những âm tiết kết thúc bằng phụ âm tắc: -p, -t, -k. Bị cắt cụt, ngắt ngang.
Rồi lịch sử đi theo bốn ngả.
Hãy nhìn một chữ đi qua cả bốn:
Bốn thứ tiếng mà trang này dạy, một chữ, và đọc ngang một hàng là thấy tiếng Hán thế kỷ thứ bảy đã rã ra như thế nào.
Tiếng Việt giữ nó nguyên vẹn nhất trong bốn.
Lợi ích thứ nhất: thơ Đường lại có vần. Rất nhiều thơ Đường không còn vần khi đọc bằng tiếng Quan Thoại, vì những phụ âm cuối vốn gánh vần đã rụng đi. Đọc bằng âm Hán-Việt, phần lớn lại có vần trở lại. Đây không chỉ là chuyện thẩm mỹ — đó là bằng chứng nghe được rằng hệ âm trong đầu bạn nằm gần thứ nhà thơ dùng hơn là hệ âm của một người Bắc Kinh hôm nay.
Lợi ích thứ hai: những bộ phận chỉ âm hỏng trong tiếng Quan Thoại vẫn chạy trong Hán-Việt. Phần chỉ âm trong chữ mã hóa cách đọc tiếng Hán trung cổ. Tiếng Quan Thoại sau đó đổi rất nhiều, nên nhiều bộ phận chỉ âm giờ trông vô dụng. Nhưng âm Hán-Việt đứng gần điểm xuất phát hơn, và rất thường xuyên, một dãy hình thanh đã tán loạn trong tiếng Quan Thoại vẫn còn dính với nhau trong Hán-Việt.
Nghĩa là khi đoán cách đọc một chữ mới, bạn có hai đường chứ không phải một: đoán từ tiếng Quan Thoại, rồi đối chiếu với vốn Hán-Việt bạn đã có. Người học nói tiếng Anh chỉ có đường thứ nhất.
Thứ ta gọi là tiếng Quan Thoại xuất phát từ quan thoại, tiếng nói của quan lại, dựa trên phương ngữ vùng Bắc Kinh và được dùng để triều đình cùng bộ máy hành chính giao tiếp được khắp đế quốc.
Thế kỷ hai mươi, nó được chuẩn hóa một cách có chủ ý — thành quốc ngữ, rồi thành phổ thông thoại ở Cộng hòa Nhân dân. Chen (1999) thuật lại quá trình ấy; Tsu (2022) kể phía kỹ thuật, từ mã điện tín tới bàn phím.
Có một điều các khóa học ngôn ngữ thường bỏ qua và đáng nói thẳng: vị thế của tiếng Quan Thoại là một sự kiện chính trị chẳng kém gì một sự kiện ngôn ngữ. Nó không thắng vì đơn giản hơn hay hay hơn. Nó thắng vì kinh đô ở đó.
Cộng hòa Nhân dân ban hành đợt giản thể chính thức đầu tiên ngày 31 tháng Giêng năm 1956: 515 chữ giản thể và 54 bộ thủ giản thể, đưa vào theo bốn giai đoạn. Bảng tổng hợp chung ra đời năm 1964.
Một hiểu lầm phổ biến cần chỉnh lại: phần lớn các dạng giản thể không phải được phát minh trong thập niên 1950. Nhiều dạng đã tồn tại hàng thế kỷ dưới hình thức chữ thảo, chữ tục hoặc dị thể. Cuộc cải cách phần lớn lấy những hình dạng viết tay vốn đã có và trao cho chúng địa vị chính thức.
Nhưng phần đáng học nhất lại là phần thất bại.
Năm 1977 một đợt giản thể thứ hai được ban hành, đi xa hơn nhiều. Nó bị đón nhận tệ, và năm 1986 nhà chức trách thu hồi hoàn toàn. Cùng năm ấy họ ban hành bảng cuối cùng, giống hệt bảng 1964 trừ sáu thay đổi.
Đó là một thí nghiệm quy mô quốc gia về việc thiết kế lại một hệ chữ viết, và nó thất bại công khai. Hannas (1997) đặt câu chuyện ấy vào các cuộc tranh luận cải cách chữ viết rộng hơn khắp Đông Á.
Kết quả là bản đồ hôm nay: giản thể ở đại lục và Singapore, phồn thể ở Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao.
Với người đọc Việt có một điểm đáng lưu ý: âm Hán-Việt bám sát các dạng phồn thể hơn. Trong 國 bạn còn thấy được cái khung 口; trong 国 manh mối ấy đã mất. Nếu bạn học tiếng Trung để đọc văn bản cũ hoặc để nối với lớp Hán-Việt của mình, chữ phồn thể đáng công bỏ ra.
Chu Hữu Quang bắt đầu làm bính âm Hán ngữ năm 1955; nó được Cộng hòa Nhân dân thông qua năm 1958, được Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế công nhận năm 1982, và Liên Hợp Quốc năm 1986. Ông mất năm 2017, thọ 111 tuổi.
Bính âm không phải hệ chữ viết của tiếng Trung. Nó là một lối phiên âm — một cái thang để trèo, không phải một căn nhà để ở. Người học nấn ná ở đó quá lâu sẽ tạo ra một thói quen mà về sau phải phá bỏ.
Phải biết năm mươi nghìn chữ. Không. Con số ấy đến từ số mục trong các bộ từ điển đồ sộ, phần lớn là dạng đã chết, dị thể, hoặc chữ chỉ dùng trong tên riêng cổ. Ngưỡng biết chữ để dùng được là khoảng ba tới ba nghìn rưỡi chữ. Đó là quy mô được đo trong giáo dục phổ thông, và là kho chữ mà Shu cùng cộng sự (2003) làm việc trên đó.
Tiếng Trung là một ngôn ngữ. Về mặt ngôn ngữ học thì không. Quan Thoại, Quảng Đông, Mân Nam và Khách Gia không thông hiểu lẫn nhau. Theo các tiêu chí thông thường, đó là những ngôn ngữ riêng trong cùng một ngữ hệ. Mair (1991) nói thẳng vào chuyện này và đề xuất dùng phương ngữ vùng thay cho từ dialect trong tiếng Anh, vốn hàm ý một sự gần gũi không có thật. Norman (1988) và Ramsey (1987) trình bày mức độ đa dạng thật sự. Hệ chữ chung che giấu khác biệt ấy. Nhưng đó là sự thống nhất của chữ viết, không phải của tiếng nói.
Chữ Hán ghi nghĩa, không ghi âm. Đã bàn ở trên, nhưng đáng nhắc lại vì nó dai dẳng. Nếu chữ Hán thật sự ghi nghĩa mà bỏ qua âm thì các bộ phận chỉ âm đã không tồn tại — mà chúng chiếm phần lớn hệ thống.
Một người Mỹ học tiếng Trung bắt đầu từ số không. Với họ, 責任 chỉ là hai hình dạng lạ và hai âm tiết phải học thuộc.
Với bạn, nó là trách nhiệm. 環境 là hoàn cảnh. 意識 là ý thức. 準備 là chuẩn bị.
Alves (2001, 2009) khảo sát độ sâu của lớp vay mượn ấy trong tiếng Việt và ghi nhận tỉ lệ từ gốc Hán thuộc hàng cao nhất trong các ngôn ngữ được đem so.
Nhưng hãy nêu giới hạn cho thành thật, vì lợi thế này hay bị thổi phồng. Lớp Hán-Việt cho bạn nghĩa và một đường thứ hai để đoán cách đọc. Nó không cho bạn thanh điệu Quan Thoại, không cho ngữ pháp, không cho khả năng nghe, và thỉnh thoảng nó sẽ đánh lừa bạn: 困難 là khốn nạn trong âm Hán-Việt, nhưng trong tiếng Trung nó chỉ có nghĩa là khó khăn.
Dẫu vậy, phần còn lại vẫn là thật và hiếm.
Lớp Hán-Việt trong đầu bạn là một bản ghi âm thứ tiếng Hán mà Lục Pháp Ngôn ngồi xuống hệ thống hóa năm 601. Bạn không lên đường học một hệ thống xa lạ từ con số không. Bạn đang nối lại với một thứ mà chính tiếng mẹ đẻ của bạn đã mang theo suốt một nghìn bốn trăm năm.
Các bài viết này tổng hợp những nghiên cứu đã được công nhận rộng rãi trong khoa học học tập và ngôn ngữ học. Nguồn chính và tài liệu đọc thêm:
Câu hỏi ngầm giả định rằng tập trung là một cơ bắp để luyện. Bằng chứng chắc nhất lại nói phần luyện được hầu như không...
Không có thời gian, không có khiếu, già rồi — mấy câu ấy là lời giải thích chứ không phải nguyên nhân. Thứ đo được lại t...
Không phải một chuyện mà bốn, chạy trên những cái đồng hồ cách nhau hàng tỉ lần: một sóng ở 400 mili-giây, một từ được k...
.jpg){kind=link}
