Sáu bài trước trong loạt bài này đều lấy tiếng Việt làm thước đo. Bài này quay thước lại đo chính nó. Và điều đáng ngạc nhiên nhất phải nói ngay từ đầu: tiếng Việt không phải lúc nào cũng có thanh điệu.
Sáu bài trước trong loạt bài này đều dùng tiếng Việt làm thước đo.
Bài tiếng Anh dùng nó để giải thích tầng đăng ký của từ. Bài tiếng Trung dùng nó để nghe lại tiếng Hán thế kỷ thứ bảy. Bài tiếng Tây Ban Nha, Hy Lạp, Hàn và Nhật đều lấy nó làm điểm quy chiếu.
Bài này quay thước lại đo chính nó.
Và điều đáng ngạc nhiên nhất nên nói ngay: tiếng Việt không phải lúc nào cũng có thanh điệu.
Trong một thời gian dài, giới nghiên cứu tranh cãi tiếng Việt thuộc họ nào.
Lý lẽ để xếp nó cạnh tiếng Hán trông rất mạnh. Tiếng Việt có một khối từ vựng gốc Hán khổng lồ. Tiếng Việt có thanh điệu. Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, âm tiết tính. Nhìn bề ngoài thì nó giống tiếng Hán ở mọi điểm dễ thấy nhất.
Lý lẽ ngược lại nằm ở chỗ khó thấy hơn: lớp từ vựng cơ bản. Những từ mà ngôn ngữ hiếm khi vay mượn — bộ phận cơ thể, số đếm nhỏ, quan hệ thân tộc, động tác thường ngày — lại khớp với tiếng Khmer và các tiếng Môn-Khmer khác chứ không khớp với tiếng Hán.
Nhưng còn thanh điệu thì sao? Các tiếng Môn-Khmer khác không có thanh điệu. Nếu tiếng Việt cùng họ với chúng, vì sao nó lại có sáu thanh?
Năm 1954, André-Georges Haudricourt trả lời câu hỏi ấy trong một bài viết trên Journal Asiatique, và câu trả lời của ông là một trong những kết quả đẹp nhất của ngôn ngữ học lịch sử.
Ông chỉ ra rằng các thanh điệu của tiếng Việt tương ứng đều đặn với những phụ âm cuối còn tồn tại trong các ngôn ngữ Nam Á không có thanh điệu.
Nghĩa là tiếng Việt cổ vốn không có thanh. Nó có những phụ âm cuối — dấu vết của âm tắc thanh hầu và âm xát -h. Khi các phụ âm ấy rụng dần, chúng để lại dấu vết trên cao độ của âm tiết. Cái dấu vết ấy trở thành thanh điệu.
Quá trình này gọi là phát sinh thanh điệu.
Kết quả ấy giải quyết luôn câu hỏi dòng họ. Tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á, nhánh Môn-Khmer. Họ hàng gần nhất là tiếng Mường; xa hơn là tiếng Khmer và các ngôn ngữ vùng Tây Nguyên.
Còn sự giống nhau với tiếng Hán thì được giải thích đúng như bản chất của nó: không phải quan hệ huyết thống mà là hội tụ — hai ngôn ngữ láng giềng, tiếp xúc suốt hai nghìn năm, đi tới những đặc điểm giống nhau bằng những con đường riêng.
Và đây là chi tiết đẹp nhất. Bài về tiếng Trung trên trang này đã nói rằng tiếng Hán thượng cổ nhiều khả năng cũng không có thanh, và thanh điệu tiếng Hán cũng phát sinh từ phụ âm cuối rụng đi.
Hai ngôn ngữ không họ hàng, nằm cạnh nhau, trải qua cùng một quá trình, độc lập với nhau. Rồi chính sự trùng hợp ấy khiến người ta suốt nhiều thế kỷ tưởng chúng là bà con.
Từ năm 111 trước Công nguyên tới năm 938, phần lớn lãnh thổ Bắc Bộ nằm dưới quyền cai trị của các triều đại Trung Hoa. Chữ Hán là văn tự hành chính, và tiếng Hán là ngôn ngữ của học vấn.
Kết quả là lớp từ Hán-Việt mà loạt bài này đã trở đi trở lại.
Alves (2001, 2009) chỉ ra rằng việc vay mượn không diễn ra một lần mà theo nhiều đợt. Có một lớp Hán-Việt cổ, thấm vào sớm và nay đã hòa lẫn tới mức nghe như từ thuần Việt — buồng từ 房, mùa từ 務
Rồi có lớp Hán-Việt chính thức, vay từ tiếng Hán trung cổ thời Đường, có hệ thống và đều đặn. Đây là lớp mà bài về tiếng Trung đã bàn kỹ, và là lý do quốc giữ được phụ âm cuối mà guó đã đánh mất.
Điểm cần nhớ: vay mượn nhiều tới đâu cũng không đổi được dòng họ. Tiếng Anh vay hơn nửa vốn từ từ tiếng Pháp và tiếng Latinh, mà vẫn là ngôn ngữ Giéc-manh. Tiếng Việt cũng vậy.
Bài về tiếng Hàn đã đặt chữ Nôm cạnh Hangul: hai lời giải cho cùng một bài toán.
Chữ Nôm ghép các thành phần chữ Hán để ghi âm và nghĩa tiếng Việt. Nó đòi hỏi người đọc phải thạo chữ Hán trước, rồi học thêm hàng nghìn chữ nữa. Handel (2019) đặt nó cạnh các hệ chữ phái sinh khác ở Đông Á.
Nó cũng đã sinh ra Truyện Kiều.
Và ở đây cần nói thẳng một điều mà các bài viết ca ngợi chữ quốc ngữ thường bỏ qua: việc chữ Nôm mất đi là một mất mát thật.
Một người Việt hôm nay không thể đọc trực tiếp thứ mà tổ tiên mình viết. Toàn bộ văn bản chữ Nôm và chữ Hán — thơ, sử, gia phả, văn bia, sắc phong — chỉ tới được với người đọc phổ thông qua phiên âm và chú giải của chuyên gia.
Đó là cái giá. Nó không xóa bỏ những gì chữ quốc ngữ đem lại, nhưng nó có thật và nên được nói ra.
Bài về tiếng Tây Ban Nha đã kể phần đầu: chữ quốc ngữ do các giáo sĩ dòng Tên người Iberia tạo ra. Jacques (2002) khôi phục công lao của Francisco de Pina và các giáo sĩ Bồ Đào Nha đi trước; cuốn từ điển in năm 1651 của Alexandre de Rhodes mang tên Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum.
Nhưng phần sau của câu chuyện mới là phần hay bị kể sai, theo cả hai hướng.
Có người kể rằng chữ quốc ngữ là món quà của phương Tây. Có người kể rằng nó là sự áp đặt của thực dân. Cả hai đều quá đơn giản.
Sự thật gồm ba phần, và cả ba đều đúng cùng lúc:
Nó được các giáo sĩ tạo ra để truyền đạo, không phải để nâng cao dân trí.
Nó được chính quyền thuộc địa Pháp cổ vũ, một phần vì mục đích cắt đứt giới sĩ phu Việt Nam khỏi truyền thống Hán học và khỏi ảnh hưởng Trung Hoa. DeFrancis (1977) khảo sát chính sách ngôn ngữ ấy.
Rồi những người Việt yêu nước giành lấy nó. Phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục và giới trí thức đầu thế kỷ hai mươi nhận ra một điều mà thực dân không lường: một hệ chữ học trong vài tuần chính là công cụ mạnh nhất để phổ cập tri thức cho hàng triệu người. Marr (1971, 1981) mô tả bước ngoặt ấy. Sau năm 1945, phong trào Bình dân học vụ đưa nó tới quy mô toàn quốc.
Cùng một bộ chữ đã phục vụ cả hai phía. Đó là bài học lặp lại suốt loạt bài này: hệ chữ không có lập trường chính trị; người dùng nó mới có.
Sau chữ Hán, tiếng Việt còn nhận thêm ba lớp nữa, và bạn dùng cả ba mỗi ngày.
Lớp tiếng Pháp — như bài tiếng Tây Ban Nha đã nêu: ga, cà phê, xà phòng, sơ mi, va li, bơ, ban công, xi măng, bít tết.
Lớp từ Nhật chế — như bài tiếng Nhật đã kể: cách mạng, tư bản, thời gian, dân chủ, kinh tế, khoa học. Được đúc ở Tokyo, đi qua Trung Quốc, vào Việt Nam theo Tân thư và bước chân du học sinh Đông Du.
Lớp tiếng Anh — đang diễn ra ngay lúc này, chủ yếu trong công nghệ và kinh doanh.
Bốn nguồn vay mượn lớn, mỗi nguồn ứng với một thời kỳ lịch sử. Bạn có thể xác định niên đại cho từng lớp trong vốn từ của mình.
Người học tiếng Việt hay hỏi giọng nào là chuẩn. Câu trả lời thú vị hơn người ta tưởng.
Giọng Bắc và giọng Nam khác nhau ở cả thanh điệu lẫn phụ âm. Ở miền Nam, thanh hỏi và thanh ngã thường nhập làm một. Ở miền Bắc, các phụ âm đầu tr và ch, s và x, r, d và gi phần lớn đã nhập lại. Brunelle (2009) đo sự khác biệt trong tri giác thanh điệu giữa hai vùng.
Bây giờ hãy để ý điều này.
Chữ viết ghi phân biệt cả hai nhóm. Nó có dấu hỏi và dấu ngã riêng. Nó có tr và ch riêng, s và x riêng.
Nghĩa là: hệ chính tả tiếng Việt ghi lại những phân biệt mà không một phương ngữ hiện đại nào còn giữ trọn vẹn. Người Bắc giữ hỏi–ngã nhưng mất tr–ch. Người Nam giữ tr–ch nhưng mất hỏi–ngã.
Chính tả cũ hơn cả hai. Nó chụp lại một hệ âm mà cả hai miền đều đã đi qua.
Vậy nên không có giọng nào là sai. Và cũng vì thế mà chính tả khó với tất cả mọi người — ai cũng phải nhớ một số phân biệt mà tai mình không nghe ra.
Đã bàn ở trên, nhưng cần nhắc lại vì nó vẫn còn lưu hành. Vốn từ vay mượn không tạo ra quan hệ họ hàng. Tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á. Haudricourt (1953, 1954) là chỗ vấn đề được giải quyết dứt điểm.
Thanh điệu quả thật khó với người nói ngôn ngữ không thanh, nhưng nó bị thổi phồng. Thanh điệu là một hệ hữu hạn, có quy tắc, và học được.
Phần thật sự khó với người nước ngoài lại nằm ở chỗ khác, và người Việt ít khi để ý vì nó quá tự nhiên với mình:
Hệ loại từ. Con, cái, chiếc, quả, tấm, bức, ngôi, cây — chọn sai thì câu nghe lạ ngay, mà quy tắc thì phần lớn là quy ước.
Hệ đại từ theo quan hệ thân tộc. Đây mới là phần khiến người học khổ nhất. Trong tiếng Việt, muốn nói tôi và bạn thì trước hết phải quyết định mình đứng ở đâu so với người kia về tuổi tác, vai vế và mức thân sơ. Anh, chị, em, cô, chú, bác, ông, bà, cháu, con — và chọn sai thì không chỉ sai ngữ pháp mà là bất lịch sự.
Nói cách khác: cái khó của tiếng Việt không nằm ở âm thanh mà nằm ở quan hệ xã hội được mã hóa vào ngữ pháp.
Loạt bài này bắt đầu từ tiếng Anh và đi qua tiếng Trung, Tây Ban Nha, Hy Lạp, Hàn, Nhật, rồi về đây.
Nếu có một điều rút ra được từ cả bảy bài, thì là điều này: không ngôn ngữ nào trong số đó là thuần khiết, và cái được gọi là chuẩn ở mỗi nơi đều là kết quả của một cuộc tranh chấp.
Tiếng Anh mất hệ biến cách rồi lấy ba tầng từ vựng. Tiếng Trung thống nhất chữ viết mà không thống nhất được tiếng nói. Tiếng Tây Ban Nha mang theo bốn nghìn từ Ả Rập. Tiếng Hy Lạp có tám người chết vì một bản dịch. Hangul bị cấm. Tiếng Nhật giữ lại mọi thứ nó từng mượn.
Và tiếng Việt — thứ tiếng đã dùng để đo sáu ngôn ngữ kia — hóa ra là một ngôn ngữ Nam Á đã tự mọc ra thanh điệu, hấp thụ một nghìn năm chữ Hán, sinh ra một hệ chữ riêng rồi để mất nó, nhận lấy bảng chữ cái của người truyền giáo và biến nó thành công cụ của mình, rồi tiếp tục nhập khẩu từ vựng từ Paris và Tokyo.
Đó không phải một ngôn ngữ pha tạp. Đó là một ngôn ngữ có tiểu sử — và mỗi lớp trong nó đều xác định được niên đại.
Sáu bài trước, bạn là cây thước.
Đây là thứ bạn đang đứng trên.
Cùng nội dung ấy, kể lại bằng lời giản dị — dành cho bạn đọc nhỏ tuổi, hoặc cho bất kỳ ai muốn nắm ý chính thật nhanh.
Sáu bài trước trong loạt này đều dùng tiếng Việt làm cái thước đo. Bài tiếng Anh dùng nó để giải thích các tầng từ vựng. Bài tiếng Trung dùng nó để nghe lại tiếng Hán thế kỷ thứ bảy. Các bài Tây Ban Nha, Hy Lạp, Hàn và Nhật đều lấy nó làm điểm quy chiếu.
Bài này quay dụng cụ ấy lại soi vào chính nó.
Và sự thật gây bất ngờ nhất phải đặt lên đầu tiên: tiếng Việt không phải xưa nay vẫn có thanh điệu.
Suốt một thời gian dài, giới học giả tranh cãi xem tiếng Việt thuộc ngữ hệ nào.
Lập luận xếp nó cạnh tiếng Hán trông rất mạnh. Tiếng Việt có một lớp từ Hán khổng lồ. Tiếng Việt có thanh điệu. Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, lấy âm tiết làm đơn vị. Trên mọi thước đo nhìn thấy được, nó giống tiếng Hán.
Lập luận ngược lại nằm ở chỗ ít thấy hơn: vốn từ cơ bản. Những từ mà các ngôn ngữ hiếm khi vay mượn — bộ phận cơ thể, số đếm nhỏ, từ chỉ họ hàng, hành động thường ngày — khớp với tiếng Khmer và các tiếng Môn-Khmer khác, chứ không khớp với tiếng Hán.
Nhưng còn thanh điệu thì sao? Các tiếng Môn-Khmer khác chẳng có thanh điệu nào. Nếu tiếng Việt thuộc về nhóm ấy, tại sao nó lại có sáu thanh?
Năm 1954, André-Georges Haudricourt trả lời câu đó trên Journal Asiatique, và câu trả lời ấy là một trong những kết quả đẹp nhất của ngôn ngữ học lịch sử.
Ông chỉ ra rằng các thanh điệu tiếng Việt tương ứng một cách đều đặn với các phụ âm cuối vẫn còn tồn tại trong các ngôn ngữ Nam Á không thanh điệu.
Nghĩa là tiếng Việt thời sớm không có thanh điệu. Nó có phụ âm cuối — dấu vết của một âm tắc thanh hầu và một -h cuối. Khi những phụ âm ấy bào mòn đi, chúng để lại dấu vết trên cao độ của âm tiết. Cái dấu vết đó trở thành thanh điệu. Quá trình này gọi là thanh điệu hóa.
Kết quả ấy giải quyết xong câu hỏi ngữ hệ. Tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á, nhánh Môn-Khmer. Họ hàng gần nhất của nó là tiếng Mường; xa hơn là tiếng Khmer và các ngôn ngữ Tây Nguyên.
Và sự giống nhau với tiếng Hán được giải thích đúng bản chất: không phải thân tộc mà là hội tụ — hai ngôn ngữ láng giềng, tiếp xúc suốt hai nghìn năm, đi tới những đặc điểm giống nhau bằng hai con đường riêng.
Đây là phần đẹp nhất. Tiếng Hán thượng cổ nhiều khả năng cũng không có thanh điệu, và thanh điệu tiếng Hán cũng nảy sinh từ những phụ âm cuối rụng đi.
Hai ngôn ngữ không họ hàng, nằm cạnh nhau, đã trải qua cùng một quá trình một cách độc lập. Và chính sự trùng hợp ấy là thứ khiến người ta suốt nhiều thế kỷ tưởng chúng là bà con.
Từ năm 111 TCN đến năm 938, phần lớn vùng nay là Bắc Bộ nằm dưới sự cai trị của các triều đại Trung Hoa. Chữ Hán là văn tự hành chính, và tiếng Hán là ngôn ngữ của học vấn.
Alves (2001, 2009) cho thấy việc vay mượn không diễn ra một lần mà theo từng đợt. Có một lớp Hán-Việt cổ, hấp thu lâu đến mức nay nghe như từ thuần Việt — buồng từ 房, mùa từ 務.
Rồi có lớp Hán-Việt chính thức, vay từ tiếng Hán trung cổ thời Đường, có hệ thống và đều đặn. Chính lớp ấy giải thích vì sao quốc còn giữ phụ âm cuối mà guó đã đánh mất.
Điều cần nắm chắc: vay mượn bao nhiêu cũng không thay đổi được dòng dõi của một ngôn ngữ. Tiếng Anh lấy hơn nửa vốn từ từ tiếng Pháp và Latinh mà vẫn là ngôn ngữ German. Tiếng Việt cũng vậy.
Chữ Nôm ghép các thành phần của chữ Hán để ghi âm và nghĩa tiếng Việt. Nó đòi người đọc phải biết chữ Hán trước, rồi học thêm vài nghìn chữ nữa. Handel (2019) xếp nó vào cùng nhóm với các hệ chữ phái sinh khác ở Đông Á.
Nó cũng sinh ra Truyện Kiều.
Và ở đây có một điều cần nói thẳng, thứ mà những lời ca ngợi quốc ngữ thường bỏ qua: việc mất chữ Nôm là một mất mát thật sự.
Một người Việt hôm nay không thể trực tiếp đọc được những gì tổ tiên mình đã viết. Toàn bộ kho văn bản bằng chữ Nôm và Hán văn — thơ ca, sử sách, gia phả, văn bia, chiếu chỉ — chỉ đến được với người đọc thường qua phiên âm và chú giải của giới chuyên môn.
Đó là cái giá. Nó không xóa đi những gì quốc ngữ mang lại, nhưng nó có thật và nó nên được nói ra.
Quốc ngữ được các giáo sĩ Dòng Tên gốc bán đảo Iberia xây dựng. Jacques (2002) trả lại công lao đáng có cho Francisco de Pina và những người Bồ Đào Nha đi trước; cuốn từ điển in năm 1651 của Alexandre de Rhodes là Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum.
Nhưng nửa sau mới là phần thường bị kể sai, và sai theo cả hai chiều. Có cách kể trình bày quốc ngữ như một món quà từ phương Tây. Có cách kể trình bày nó như một sự áp đặt thực dân. Cả hai đều quá đơn giản.
Sự thật có ba phần, và cả ba đều đúng cùng một lúc:
Các giáo sĩ tạo ra nó để truyền một tôn giáo, không phải để nâng cao dân trí.
Bộ máy thuộc địa Pháp cổ vũ nó, một phần nhằm cắt giới sĩ phu Việt Nam khỏi truyền thống Hán học và khỏi ảnh hưởng của Trung Hoa. DeFrancis (1977) khảo sát chính sách ấy.
Rồi những người yêu nước Việt Nam giành lấy nó. Phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục và giới trí thức đầu thế kỷ hai mươi nhìn thấy điều mà người thực dân không thấy: một hệ chữ học được trong vài tuần là công cụ mạnh nhất hiện có để đưa tri thức vào tay hàng triệu người. Marr (1971, 1981) mô tả bước ngoặt ấy. Sau 1945, phong trào Bình dân học vụ đưa nó ra cả nước.
Cùng một hệ chữ phục vụ cả hai phía. Đó là bài học lặp lại xuyên suốt cả loạt bài này: một hệ chữ viết tự nó không mang chính trị nào; những người dùng nó mới mang.
Sau tiếng Hán, tiếng Việt nhận thêm ba lớp nữa, và bạn dùng cả ba mỗi ngày.
Lớp Pháp — ga, cà phê, xà phòng, sơ mi, va li, bơ, ban công, xi măng, bít tết.
Lớp do người Nhật chế — cách mạng, tư bản, thời gian, dân chủ, kinh tế, khoa học. Đúc ở Tokyo, đi vòng qua Trung Quốc, đến cùng Tân thư và những du học sinh thời Đông Du.
Lớp Anh — đang diễn ra ngay lúc này, chủ yếu trong công nghệ và kinh doanh.
Bốn nguồn vay mượn lớn, mỗi nguồn ứng với một thời kỳ lịch sử. Bạn có thể định niên đại cho từng tầng trong chính vốn từ của mình.
Người học tiếng Việt hay hỏi giọng nào là chuẩn. Câu trả lời thú vị hơn họ tưởng.
Giọng Bắc và giọng Nam khác nhau cả ở thanh điệu lẫn phụ âm. Ở miền Nam, thanh hỏi và ngã thường nhập làm một. Ở miền Bắc, các âm đầu tr và ch, s và x, rồi r, d, gi phần lớn đã nhập lại. Brunelle (2009) đo sự khác biệt trong tri giác thanh điệu giữa các vùng.
Bây giờ hãy để ý điều này. Hệ chữ viết phân biệt cả hai bộ. Nó có dấu riêng cho hỏi và ngã. Nó có tr riêng và ch riêng, s riêng và x riêng.
Nghĩa là chính tả tiếng Việt ghi lại những phân biệt mà không một phương ngữ hiện đại đơn lẻ nào còn giữ nguyên vẹn. Người Bắc giữ hỏi–ngã nhưng đã mất tr–ch. Người Nam giữ tr–ch nhưng đã mất hỏi–ngã.
Chính tả già hơn cả hai. Nó chụp lại một hệ thống âm mà cả hai miền từ đó đã đi qua.
Vậy nên không giọng nào là sai. Và đây cũng là lý do chính tả khó với tất cả mọi người — ai cũng phải học thuộc một số phân biệt mà chính tai mình không nghe ra.
Tiếng Việt là một phương ngữ của tiếng Hán. Từ vựng vay mượn không tạo ra quan hệ thân tộc. Tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á. Haudricourt (1953, 1954) là chỗ vấn đề được giải quyết.
Tiếng Việt khó vì thanh điệu. Thanh điệu quả thật khó với người nói ngôn ngữ không thanh điệu, nhưng nó bị nói quá lên. Thanh điệu là một hệ thống hữu hạn, có quy tắc, và học được.
Cái thật sự khó nhất với người nước ngoài lại nằm ở chỗ khác, và người Việt hiếm khi để ý vì nó quá tự nhiên với họ:
Hệ thống loại từ. Con, cái, chiếc, quả, tấm, bức, ngôi, cây — chọn sai một cái là câu nghe lệch ngay, mà quy tắc thì phần lớn là quy ước.
Hệ đại từ dựa trên quan hệ họ hàng. Đây là chỗ người học khổ nhất. Để nói tôi và bạn trong tiếng Việt, trước hết bạn phải quyết định mình đứng ở đâu so với người kia về tuổi tác, thứ bậc và mức thân sơ. Anh, chị, em, cô, chú, bác, ông, bà, cháu, con — và chọn sai thì không chỉ là sai ngữ pháp, mà là bất lịch sự.
Nói cách khác: cái khó của tiếng Việt không nằm ở âm thanh của nó mà nằm ở những quan hệ xã hội được mã hóa vào ngữ pháp.
Loạt bài này bắt đầu với tiếng Anh, đi qua tiếng Trung, Tây Ban Nha, Hy Lạp, Hàn và Nhật để tới đây.
Nếu có một điều toát lên từ cả bảy bài, thì đó là: không ngôn ngữ nào trong số này là thuần khiết, và thứ được gọi là chuẩn ở mỗi nơi đều là kết quả của một cuộc giằng co.
Tiếng Anh mất hệ thống cách và được ba tầng từ vựng. Tiếng Trung thống nhất chữ viết mà chưa bao giờ thống nhất tiếng nói. Tiếng Tây Ban Nha mang theo bốn nghìn từ Ả Rập. Tiếng Hy Lạp có tám người chết vì một bản dịch. Hangul từng bị cấm. Tiếng Nhật giữ lại mọi thứ nó từng vay.
Còn tiếng Việt — ngôn ngữ được dùng để đo sáu ngôn ngữ kia — hóa ra là một ngôn ngữ Nam Á tự mọc ra thanh điệu của mình, hấp thu một nghìn năm tiếng Hán, phát minh một hệ chữ riêng rồi đánh mất nó, cầm lấy một bảng chữ cái của giáo sĩ và biến nó thành công cụ của chính mình, rồi tiếp tục nhập khẩu từ vựng từ Paris và Tokyo.
Đó không phải một ngôn ngữ lai tạp. Đó là một ngôn ngữ có tiểu sử — và từng lớp trong nó đều định được niên đại.
Suốt sáu bài, nó là cây thước.
Đây là thứ nó vẫn đang đứng trên.
Các bài viết này tổng hợp những nghiên cứu đã được công nhận rộng rãi trong khoa học học tập và ngôn ngữ học. Nguồn chính và tài liệu đọc thêm:
Câu hỏi ngầm giả định rằng tập trung là một cơ bắp để luyện. Bằng chứng chắc nhất lại nói phần luyện được hầu như không...
Không có thời gian, không có khiếu, già rồi — mấy câu ấy là lời giải thích chứ không phải nguyên nhân. Thứ đo được lại t...
Không phải một chuyện mà bốn, chạy trên những cái đồng hồ cách nhau hàng tỉ lần: một sóng ở 400 mili-giây, một từ được k...
