Conrad mất mười bảy năm. Jhumpa Lahiri mất ba. Khoảng cách ấy không nằm ở năng khiếu — một người phải học hai thứ, người kia chỉ phải học một.
Tháng 6 năm 1878, một chàng trai Ba Lan hai mươi tuổi đặt chân xuống cảng Lowestoft nước Anh, trong người vỏn vẹn vài chữ tiếng Anh. Mười bảy năm sau, ông in cuốn tiểu thuyết đầu tay bằng chính thứ tiếng ấy, dưới cái tên Joseph Conrad. Vậy là chuyện làm được. Nhưng mười bảy năm ấy gói hai thứ hoàn toàn khác nhau vào làm một, và chỉ một trong hai là tiếng Anh.
Đồng hồ thứ nhất đo xem bao giờ ngoại ngữ thôi cản đường bạn. Đồng hồ thứ hai đo xem bao giờ bạn biết viết — và cái thứ hai này người bản xứ cũng phải trả đủ, không ai được bớt một xu.
Muốn thử xem đồng hồ thứ hai có thật không thì đưa tờ giấy trắng cho một người bản xứ bất kỳ và nhờ họ viết một trang đáng đọc. Phần lớn không viết nổi; nói tiếng mẹ đẻ hoàn hảo chẳng giúp được bao nhiêu. Nghĩa là người bản xứ vốn đã là cái đích đặt sai: thứ bạn muốn không phải người bản xứ, mà là một người viết đã được rèn.
Chỗ duy nhất có số liệu tử tế là trường ngoại ngữ của Bộ Ngoại giao Mỹ. Họ dạy tới mức gọi là dùng được trong công việc: với người nói tiếng Anh, tiếng Pháp hay tiếng Tây Ban Nha mất chừng 600 đến 750 giờ lên lớp, tiếng Trung, tiếng Nhật, tiếng Hàn hay tiếng Ả Rập mất chừng 2.200 giờ. Nhưng phải nói rõ mức ấy là mức nào: ngồi họp được và đọc được báo cáo. Đó là sàn, không phải trần.
Từ vựng cho thấy quãng đường còn lại. Muốn biết 98% số từ trong một cuốn tiểu thuyết — cái ngưỡng khiến người ta đọc tiếp thay vì với tay lấy từ điển — cần chừng 9.000 họ từ. Một người bản xứ có học mang theo khoảng gấp đôi con số ấy. Mà đó mới chỉ là để đọc: viết là phải lấy đúng chữ ra, chứ không phải nhận ra chữ khi gặp.
Con số gần đời thực nhất lại đến từ trường phổ thông. Các nghiên cứu dài hạn về học sinh nhập cư ở Mỹ cho thấy một đến hai năm là đủ để trò chuyện thoải mái với bạn cùng lớp, nhưng phải năm đến bảy năm mới viết được bài đúng trình độ khối lớp của mình — và bảy đến mười năm nếu tiếng mẹ đẻ bị bỏ dở giữa chừng. Nói và viết ở đây chênh nhau gấp ba đến năm lần.
Có một dấu vết dai dẳng đến lạ. Laufer và Waldman đối chiếu khoảng 300.000 chữ bài luận của người Israel học tiếng Anh ở ba trình độ với một kho bài viết của sinh viên bản xứ. Người học ở mọi trình độ đều dùng ít cụm động từ — danh từ hơn hẳn, và lỗi thì không thưa đi khi trình độ lên: hơn một phần ba số lỗi nằm ở chính nhóm cao nhất, phần lớn do tiếng mẹ đẻ kéo sang.
Lý do là những cụm ấy không suy ra được. Không quy tắc nào bảo tiếng Anh make a mistake chứ không do a mistake, cũng như không quy tắc nào bảo tiếng Việt nộp đơn chứ không đưa đơn. Chúng chỉ được nhớ, nhờ đã gặp lại rất nhiều lần. Đây là phần ngữ pháp không mua nổi, và là phần khiến một trang viết đúng hết mọi quy tắc vẫn nghe ra ngay là của người ngoài.
Bằng chứng khắt khe nhất về giới hạn thoạt nghe rất nản. Abrahamsson và Hyltenstam cho người bản xứ nghe 195 người nói tiếng Thuỵ Điển như ngoại ngữ; một phần trong số bị nhầm là người bản xứ được đem kiểm tra kỹ bằng mười bài tập nặng. Trong số những người bắt đầu học khi đã trưởng thành, không một ai lọt vào khoảng của người bản xứ.
Nhưng hãy nhìn kỹ mấy bài tập ấy: tất cả đều diễn ra trong thời gian thực và đều vắt kiệt trí nhớ làm việc. Viết thì ngược lại hẳn. Viết là chỗ duy nhất bạn được phép chậm — được tra, được đối chiếu, được sửa hai mươi lượt, được đưa cho người khác đọc lại. Giọng nói là mặt trận rắn nhất. Trang giấy là mặt trận mềm nhất.
Kellogg chia nghề viết làm ba chặng: kể lại điều mình biết; chuyển hoá điều mình biết cho khớp với một ý đồ; và sau cùng là dựng câu chữ trong khi vẫn giữ trong đầu cách người đọc sẽ hiểu chúng. Chặng thứ ba, theo ông, phải hơn hai thập niên vừa lớn lên vừa luyện mới với tới — và phần lớn người trưởng thành không với tới, ngay trong tiếng mẹ đẻ của mình.
Đến đây phải nói thật một điều mà các bài về mười nghìn giờ hay bỏ quên. Khi Macnamara và cộng sự gộp các nghiên cứu lại, lượng luyện tập chỉ giải thích được 26% chênh lệch thành tích ở cờ và trò chơi, 21% ở âm nhạc, 4% ở học đường và dưới 1% ở nghề nghiệp. Giờ luyện là điều kiện cần. Nhưng không ai nhìn số giờ của bạn mà đoán ra được bạn sẽ viết đến đâu.
Conrad: mười bảy năm, từ vài chữ tiếng Anh năm 1878 đến cuốn đầu tay năm 1895. Aleksandar Hemon kẹt lại Chicago năm 1992 với vốn tiếng Anh sơ sài, ba năm sau viết truyện ngắn tiếng Anh đầu tiên, in tập truyện đầu năm 2000 — tám năm. Ha Jin sang Mỹ năm 1985, bắt đầu viết bằng tiếng Anh năm 1990, đoạt National Book Award năm 1999 — mười bốn năm.
Trường hợp tách bạch được hai cái đồng hồ là Jhumpa Lahiri. Bà đã đoạt Pulitzer bằng tiếng Anh từ trước, nghĩa là đồng hồ thứ hai đã trả xong. Bà dọn sang Rome năm 2012, in cuốn sách tiếng Ý đầu tiên năm 2015 và cuốn tiểu thuyết tiếng Ý đầu tiên năm 2018. Ba năm, rồi sáu năm — chỉ cho riêng phần ngôn ngữ.
Đọc mấy con số ấy thì cần dè chừng hai điều. Thứ nhất, ta chỉ nhìn thấy người đã tới nơi; những người bỏ dở không để lại số liệu nào. Thứ hai, không ai trong số họ bắt đầu từ số không về nghề viết — tất cả đều đã là người đọc nặng đô từ trước, bằng một thứ tiếng nào đó.
Câu trả lời thành thật: chưa có nghiên cứu nào đo thẳng chuyện này, và những con số ở trên là ghép lại từ các mảnh nằm cạnh nó. Ghép xong thì ra thế này. Nếu bạn vốn đã viết tốt bằng tiếng mẹ đẻ, phần ngoại ngữ nhìn giống khoảng ba đến sáu năm đọc và viết mỗi ngày bên trong thứ tiếng ấy. Còn nếu bạn chưa từng học viết bằng bất cứ thứ tiếng nào, hãy cộng thêm cái đồng hồ thứ hai — và nó mới là cái dài.
Đừng đo bằng câu hỏi đã giống người bản xứ hay chưa, vì câu ấy không có ngày trả lời. Hãy đo bằng câu khác: đọc một trang của bạn, người ta có phải khựng lại chỗ nào không. Muốn con số ấy tụt xuống thì đọc thật nhiều đúng thể loại mình định viết, ghi cụm chứ đừng ghi từ rời, tìm một người bản xứ chịu gạch xoá bài mình, và chuẩn bị tinh thần rằng bản thảo sẽ trông đúng như trang giấy ở trên — chi chít vết gạch.
Cùng nội dung ấy, kể lại bằng lời giản dị — dành cho bạn đọc nhỏ tuổi, hoặc cho bất kỳ ai muốn nắm ý chính thật nhanh.
Có người hỏi: mấy năm nữa thì tôi viết được bằng ngoại ngữ như người bản xứ? Nghe thì tưởng một câu hỏi. Thật ra là hai.
Câu thứ nhất hỏi về ngôn ngữ: bao giờ nó thôi cản đường mình. Câu thứ hai hỏi về nghề viết: bao giờ mình biết dựng một trang mà người khác muốn đọc. Người bản xứ được cho không câu thứ nhất. Câu thứ hai họ vẫn phải trả đủ như mọi người.
Không tin thì thử. Đưa tờ giấy trắng cho một người bản xứ bất kỳ và nhờ viết một trang đáng đọc. Phần lớn không viết nổi. Cho nên viết như người bản xứ vốn đã là cái đích đặt sai. Thứ ta muốn là một người viết đã được rèn, mà tình cờ làm việc bằng thứ tiếng ấy.
Vậy phần ngôn ngữ mất bao lâu? Trường ngoại ngữ của Bộ Ngoại giao Mỹ dạy các nhà ngoại giao đến mức ngồi họp được và đọc báo cáo được. Với người nói tiếng Anh, mức ấy tốn chừng 600 đến 750 giờ lên lớp cho tiếng Pháp hay tiếng Tây Ban Nha, và chừng 2.200 giờ cho tiếng Trung, tiếng Nhật, tiếng Hàn hay tiếng Ả Rập. Đó là sàn chứ không phải trần, còn xa mới tới chỗ viết nổi một cuốn tiểu thuyết.
Từ vựng cho thấy còn bao xa. Muốn biết 98 trong mỗi 100 chữ của một cuốn tiểu thuyết — cái ngưỡng khiến ta thôi với tay lấy từ điển — cần chừng 9.000 họ từ. Người bản xứ có học mang theo chừng gấp đôi. Mà đó mới là mức để đọc; viết là phải lấy đúng chữ ra, khó hơn nhận ra chữ nhiều.
Con số gần đời thực nhất đến từ trường học. Trẻ con chuyển sang nước khác chỉ cần một đến hai năm là trò chuyện thoải mái với bạn, nhưng phải năm đến bảy năm mới viết được bài đúng trình độ lớp mình; nếu tiếng mẹ đẻ bị bỏ dở giữa chừng thì bảy đến mười năm. Nói và viết không phải một việc.
Có một thứ cứ để lộ người học mãi: chữ nào đi với chữ nào. Laufer và Waldman đem 300.000 chữ bài luận của người học tiếng Anh ở ba trình độ ra so với sinh viên bản xứ. Người học dùng ít cặp động từ — danh từ hơn hẳn, và lỗi không mất đi khi trình độ lên: hơn một phần ba số lỗi nằm ở chính nhóm giỏi nhất. Những cặp ấy không suy từ quy tắc ra được — tiếng Anh make a mistake nhưng commit a crime, chẳng quy tắc nào bảo thế. Chỉ có nhớ, và nhớ được là nhờ đã gặp rất nhiều lần.
Giờ đến nghiên cứu làm người ta nản, và phải kể cho thật. Abrahamsson và Hyltenstam cho người Thuỵ Điển bản xứ nghe 195 người nói tiếng Thuỵ Điển như ngoại ngữ. Ai đánh lừa được người nghe thì bị đem kiểm tra bằng mười bài tập khó. Trong số những người bắt đầu học khi đã trưởng thành, không một ai lọt vào khoảng của người bản xứ.
Nhưng hãy xem mấy bài tập ấy là gì: đều diễn ra tức thì, đều có sức ép. Viết thì ngược lại. Viết là chỗ ta được phép chậm — tra được, đối chiếu được, sửa hai mươi lượt được, nhờ người khác đọc lại được. Nói không lộ giọng là việc khó nhất trong một ngôn ngữ. Trang giấy là việc dễ nhất.
Còn cái đồng hồ thứ hai, cái ai cũng phải trả? Kellogg chia việc học viết làm ba chặng: nói ra điều mình biết; nắn lại điều mình biết cho hợp một mục đích; và cuối cùng là gọt câu trong khi vẫn giữ trong đầu cách người đọc sẽ hiểu chúng. Ông bảo chặng thứ ba mất hơn hai mươi năm vừa lớn lên vừa luyện. Phần lớn người lớn không tới đó, ngay trong tiếng mẹ đẻ của mình.
Nhưng chớ tin quá vào số giờ. Macnamara và cộng sự gom các nghiên cứu về luyện tập và thành tích lại: lượng luyện tập giải thích được 26% chênh lệch ở trò chơi, 21% ở âm nhạc, 4% ở học đường và dưới 1% ở nghề nghiệp. Giờ luyện là cần. Nó không phải lời tiên đoán.
Đây là những người đã làm được. Conrad: mười bảy năm. Aleksandar Hemon kẹt ở Chicago năm 1992 với vốn tiếng Anh sơ sài, ba năm sau viết truyện tiếng Anh đầu tiên, năm 2000 có sách — tám năm. Ha Jin sang Mỹ năm 1985, viết bằng tiếng Anh từ năm 1990, đoạt National Book Award năm 1999 — mười bốn năm. Còn Jhumpa Lahiri thì đã đoạt Pulitzer bằng tiếng Anh từ trước: bà dọn sang Rome năm 2012, ra sách tiếng Ý năm 2015, ra tiểu thuyết tiếng Ý năm 2018. Ba năm, rồi sáu năm — vì với bà, chỉ ngôn ngữ là mới.
Hai điều dè chừng khi đọc mấy con số ấy. Ta chỉ thấy người đã tới nơi; người bỏ dở không để lại dấu vết nào. Và không ai trong họ bắt đầu từ số không về nghề viết — tất cả đều đã là người đọc nặng đô bằng một thứ tiếng nào đó.
Câu trả lời thành thật: chưa ai đo thẳng chuyện này. Mọi con số ở trên là ghép lại từ những mảnh nằm cạnh câu hỏi. Ghép xong thì đại khái thế này: nếu bạn vốn viết tốt bằng tiếng mẹ đẻ, phần ngôn ngữ nhìn giống ba đến sáu năm đọc và viết mỗi ngày bên trong thứ tiếng mới. Còn nếu bạn chưa từng học viết bằng bất cứ thứ tiếng nào, hãy cộng thêm cái đồng hồ thứ hai — và nó dài hơn.
Câu đáng tự hỏi thì khác: đọc một trang của mình, người ta có khựng lại chỗ nào không? Muốn con số ấy tụt xuống thì đọc thật nhiều đúng loại mình định viết, ghi cụm chứ đừng ghi từ rời, tìm một người bản xứ chịu gạch xoá bài mình, và chuẩn bị tinh thần rằng bản thảo sẽ chi chít vết gạch. Bản thảo của Beckett cũng vậy.
Các bài viết này tổng hợp những nghiên cứu đã được công nhận rộng rãi trong khoa học học tập và ngôn ngữ học. Nguồn chính và tài liệu đọc thêm:
Câu hỏi ngầm giả định rằng tập trung là một cơ bắp để luyện. Bằng chứng chắc nhất lại nói phần luyện được hầu như không...
Không có thời gian, không có khiếu, già rồi — mấy câu ấy là lời giải thích chứ không phải nguyên nhân. Thứ đo được lại t...
Không phải một chuyện mà bốn, chạy trên những cái đồng hồ cách nhau hàng tỉ lần: một sóng ở 400 mili-giây, một từ được k...
_by_Samuel_Beckett.jpg){kind=link}
