Tiếng Trung, dễ học hơn bạn nghĩ

Mọi thứ về sau đều quy chiếu về đây. Thơ ca dân gian, triết học và thần thoại của thời kỳ này trở thành kho hình ảnh và điển tích mà văn học Trung Quốc dùng suốt hai nghìn năm sau. Một câu thơ Đường có thể chỉ có bốn chữ mà gọi được cả một tích trong Kinh Thi.

• 詩經

  Shījīng · Kinh Thi

  佚名 · khuyết danh · TCN ~1000–600

  Tuyển tập thơ cổ nhất, 305 bài, phần lớn là ca dao dân gian. Khổng Tử dạy học trò rằng không đọc nó thì không biết nói năng.

• 楚辭 · 離騷

  Chǔcí · Lísāo

  屈原 Khuất Nguyên · TCN ~300

  Tiếng nói cá nhân đầu tiên trong thơ Trung Quốc — một người bị ruồng bỏ, tự vẽ mình đi lang thang giữa trời đất. Tết Đoan Ngọ vẫn tưởng nhớ ông.

• 論語

  Lúnyǔ · Luận Ngữ

  孔子門人 · môn đệ Khổng Tử · TCN ~450

  Không phải văn chương theo nghĩa hẹp, nhưng câu chữ của nó đi vào tiếng Trung sâu tới mức người ta trích dẫn mà không biết mình đang trích.

• 莊子

  Zhuāngzǐ · Trang Tử

  莊周 Trang Chu · TCN ~300

  Triết học viết bằng ngụ ngôn và nghịch lý. Giấc mộng bướm của ông là hình ảnh được nhắc lại nhiều nhất trong toàn bộ văn học Đông Á.

• 道德經

  Dào dé jīng · Đạo đức kinh

  老子 Lão Tử · TCN ~400

  Năm nghìn chữ lập luận rằng sức mạnh thuộc về cái biết nhường. Cuốn sách Trung Hoa được dịch nhiều nhất.

• 孟子

  Mèngzǐ · Mạnh Tử

  孟軻 Mạnh Kha · TCN ~300

  Nho học có khí phách: bản tính người là thiện, và ông vua quên điều đó thì mất quyền cai trị.

• 左傳

  Zuǒ zhuàn · Tả truyện

  左丘明 Tả Khâu Minh · TCN ~400

  Hai thế kỷ rưỡi mưu lược cung đình, và là văn xuôi Trung Hoa đầu tiên biết kể chuyện chứ không chỉ ghi chép.

• 孫子兵法

  Sūnzǐ bīngfǎ · Tôn Tử binh pháp

  孫武 Tôn Vũ · TCN ~500

  Mười ba thiên ngắn về cách thắng mà không cần đánh, nay giới quản trị đọc nhiều hơn giới tướng lĩnh.

• 山海經

  Shān hǎi jīng · Sơn hải kinh

  佚名 · khuyết danh · TCN ~300

  Cuốn địa chí của một thế giới chưa từng có, và là nguồn của phân nửa số quái vật trong kỳ ảo Trung Hoa về sau.

• 韓非子

  Hán Fēizǐ · Hàn Phi Tử

  韓非 Hàn Phi · TCN ~240

  Lập luận đặt pháp lên trên đức, của người có tư tưởng dựng nên đế chế Tần và bị chính bạn học cũ hại chết.

• 荀子

  Xúnzǐ · Tuân Tử

  荀況 Tuân Huống · TCN ~250

  Câu trả lời Nho học còn lại: bản tính người vốn cong, nên lễ và học mới là thứ uốn thẳng.

• 尚書

  Shàng shū · Thượng thư

  佚名 · khuyết danh · TCN ~600

  Lời huấn và chiếu lệnh của các vua sớm nhất. Văn ngôn khó nhất từng có, và là khuôn mẫu cho mọi tấu chương đời sau.

Hán định hình lối viết sử; Lục triều loạn lạc lại sinh ra thơ điền viên và cái đẹp của sự rút lui. Hai thứ tưởng như trái ngược ấy đều bám rễ: người Trung Quốc học viết văn qua Tư Mã Thiên, và học cách nghĩ về ẩn dật qua Đào Uyên Minh.

• 史記

  Shǐjì · Sử Ký

  司馬遷 Tư Mã Thiên · TCN ~91

  Bộ sử viết như văn chương, với những chân dung sống động tới mức hai nghìn năm sau vẫn đọc được như tiểu thuyết.

• 古詩十九首

  Gǔshī shíjiǔ shǒu

  佚名 · khuyết danh · CN ~100–200

  Mười chín bài thơ vô danh về ly biệt và đời người ngắn ngủi. Giọng thơ trực tiếp tới mức lạ lùng so với niên đại của nó.

• 桃花源記

  Táohuāyuán jì

  陶淵明 Đào Uyên Minh · CN ~421

  Truyện về một làng ẩn khuất ngoài thời gian. Từ đó Đào Nguyên thành tên gọi chung cho cõi lý tưởng trong cả vùng văn hoá chữ Hán.

• 漢書

  Hàn shū · Hán thư

  班固 Ban Cố · CN ~111

  Sử của một triều đại thay vì của tất cả, định ra khuôn mẫu mà mọi bộ chính sử suốt 1.800 năm sau đều theo.

• 孔雀東南飛

  Kǒngquè dōngnán fēi · Khổng tước đông nam phi

  佚名 · khuyết danh · CN ~200

  Người mẹ chồng phá một cuộc hôn nhân, đôi vợ chồng cùng tự vẫn. Bài trường ca dài nhất đời Hán, và cũng phẫn nộ nhất.

• 木蘭辭

  Mùlán cí · Mộc Lan từ

  佚名 · khuyết danh · CN ~500

  Ba trăm chữ kể chuyện người con gái thay cha ra trận. Mọi thứ thế giới biết về Mộc Lan đều bắt đầu từ đây.

• 短歌行

  Duǎn gē xíng · Đoản ca hành

  曹操 Tào Tháo · CN ~208

  Một quân phiệt uống rượu, đếm xem đời còn lại bao nhiêu, rồi hỏi người tài đang ở đâu. Thơ của kẻ phản diện trong Tam Quốc.

• 洛神賦

  Luò shén fù · Lạc thần phú

  曹植 Tào Thực · CN ~222

  Một nữ thần sông hiện ra, được tả suốt bốn trăm câu, rồi đi. Bài phú được vẽ lại nhiều nhất trong hội hoạ Trung Hoa.

• 歸去來兮辭

  Guī qù lái xī cí · Quy khứ lai hề từ

  陶淵明 Đào Uyên Minh · CN 405

  Một viên quan bỏ chức chứ không chịu khom lưng vì mấy đấu gạo, rồi về nhà làm ruộng. Bản gốc của mọi lá đơn từ quan.

• 世說新語

  Shì shuō xīn yǔ · Thế thuyết tân ngữ

  劉義慶 Lưu Nghĩa Khánh · CN ~440

  Hơn nghìn giai thoại về người thông minh nói câu thông minh. Chuyện phiếm được nâng lên hàng văn chương.

• 文心雕龍

  Wén xīn diāo lóng · Văn tâm điêu long

  劉勰 Lưu Hiệp · CN ~501

  Lý thuyết văn học có hệ thống đầu tiên bằng tiếng Hán, viết trước khi người ta gọi nó là phê bình văn học mười lăm thế kỷ.

• 蘭亭集序

  Lán tíng jí xù · Lan Đình tập tự

  王羲之 Vương Hi Chi · CN 353

  Một cuộc rượu bên suối, rồi ý nghĩ rằng ai có mặt hôm ấy rồi cũng chết. Đồng thời là bản thư pháp nổi tiếng nhất từng có.

Nếu chỉ được chọn một thời kỳ để hiểu văn học Trung Quốc, đây là thời kỳ ấy. Thơ Đường là môn thi cử, là cách xã giao, là phương tiện tỏ bày — nên nó vừa đại chúng vừa tinh luyện. Trẻ em ở Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản và Triều Tiên đều từng thuộc lòng vài bài.

• 靜夜思

  Jìng yè sī · Tĩnh dạ tứ

  李白 Lý Bạch · ~730

  Hai mươi chữ về ánh trăng và nỗi nhớ nhà. Có lẽ là bài thơ được thuộc lòng nhiều nhất trong lịch sử loài người.

• 春望

  Chūn wàng · Xuân vọng

  杜甫 Đỗ Phủ · 757

  Viết giữa loạn An Lộc Sơn. Nếu Lý Bạch là thơ tiên thì Đỗ Phủ là lương tâm — ông ghi lại cái giá con người phải trả cho lịch sử.

• 長恨歌

  Cháng hèn gē · Trường hận ca

  白居易 Bạch Cư Dị · 806

  Trường ca về Đường Minh Hoàng và Dương Quý Phi. Bạch Cư Dị cố ý viết cho dễ hiểu, và nhờ vậy thơ ông lan tới tận Nhật Bản.

• 鹿柴

  Lù zhài · Lộc trại

  王維 Vương Duy · ~750

  Thơ sơn thuỷ thấm Thiền: không người, chỉ có tiếng vọng và ánh nắng chiều xiên vào rừng.

• 將進酒

  Qiāng jìn jiǔ · Thương tiến tửu

  李白 Lý Bạch · ~752

  Hãy uống đi, vì sông Hoàng Hà không chảy ngược và tóc xanh cũng không trở lại. Bài thơ ồn ào nhất của tiếng Hán.

• 琵琶行

  Pípá xíng · Tỳ bà hành

  白居易 Bạch Cư Dị · 816

  Một viên quan bị biếm nghe người kỹ nữ về già gảy đàn trên thuyền, rồi nhận ra hai người cùng một số phận. Sáu trăm mười sáu chữ.

• 茅屋為秋風所破歌

  Máowū wèi qiūfēng suǒ pò gē · Mao ốc vị thu phong sở phá ca

  杜甫 Đỗ Phủ · 761

  Gió cuốn mất mái nhà, nhưng điều nhà thơ ước không phải một mái mới mà là muôn gian nhà rộng che khắp kẻ nghèo.

• 登高

  Dēng gāo · Đăng cao

  杜甫 Đỗ Phủ · 767

  Năm mươi sáu chữ, cả tám câu đối nhau chỉnh chện. Thường được gọi là bài thất ngôn luật hay nhất từng có.

• 楓橋夜泊

  Fēngqiáo yè bó · Phong Kiều dạ bạc

  張繼 Trương Kế · ~756

  Người lữ khách không ngủ, đêm sương, và tiếng chuông chùa lúc nửa khuya. Bốn câu làm một cây cầu ở Tô Châu nổi tiếng thế giới.

• 錦瑟

  Jǐn sè · Cẩm sắt

  李商隱 Lý Thương Ẩn · ~858

  Tám câu chưa ai từng thống nhất cách hiểu. Nghìn năm chú giải, và bài thơ vẫn không chịu nói.

• 山居秋暝

  Shān jū qiū míng · Sơn cư thu minh

  王維 Vương Duy · ~740

  Mưa vừa tạnh, trăng lọt qua rừng thông, các cô giặt áo về ngang khóm trúc. Hội hoạ làm bằng chữ.

• 江雪

  Jiāng xuě · Giang tuyết

  柳宗元 Liễu Tông Nguyên · ~810

  Hai mươi chữ, và chữ đầu mỗi câu ghép lại thành cảnh một người câu tuyết một mình. Cảnh lưu đày vẽ thành phong cảnh.

• 涼州詞

  Liángzhōu cí · Lương Châu từ

  王之渙 Vương Chi Hoán · ~720

  Biên tái trong mắt người Đường: dòng sông vút lên tận mây, một toà thành lẻ loi, và tiếng sáo trách cây liễu vốn không mọc nổi ở đó.

• 遊子吟

  Yóuzǐ yín · Du tử ngâm

  孟郊 Mạnh Giao · ~800

  Người mẹ khâu áo cho con trước lúc con đi, khâu thật dày vì sợ con lâu về. Trẻ con Trung Quốc nào cũng thuộc.

• 春曉

  Chūn xiǎo · Xuân hiểu

  孟浩然 Mạnh Hạo Nhiên · ~730

  Xuân ngủ quên trời sáng, nghe chim hót, nhớ mưa đêm qua, rồi tự hỏi hoa rụng bao nhiêu. Thường là bài thơ đầu tiên trẻ con thuộc.

Đời Tống, thể từ — vốn là lời hát theo điệu có sẵn — trở thành thể loại chính. Vì gắn với âm nhạc, câu dài ngắn không đều, và nó nói được những sắc thái mà thơ luật Đường quá cân đối để chứa.

• 水調歌頭 · 明月幾時有

  Shuǐdiào gētóu

  蘇軾 Tô Thức · 1076

  Bài từ Trung thu nổi tiếng nhất, viết cho người em xa cách. Câu kết chúc người ta bình an dù cách nghìn dặm vẫn được hát tới hôm nay.

• 聲聲慢

  Shēng shēng màn

  李清照 Lý Thanh Chiếu · ~1150

  Nữ thi nhân lớn nhất của văn học Trung Quốc cổ điển, viết sau khi mất chồng và mất nước. Mười bốn chữ mở đầu điệp âm là một kỳ tích ngôn ngữ.

• 岳陽樓記

  Yuèyánglóu jì

  范仲淹 Phạm Trọng Yêm · 1046

  Bài ký nêu lý tưởng kẻ sĩ: lo trước cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ. Câu ấy đã thành phương châm sống của giới trí thức Đông Á.

• 念奴嬌 · 赤壁懷古

  Niànnújiāo · Chìbì huáigǔ · Niệm nô kiều · Xích Bích hoài cổ

  蘇軾 Tô Thức · 1082

  Người lưu đày tuổi trung niên đứng nhầm chiến trường, nghĩ về vị tướng trẻ từng thắng tất cả, rồi cười mái tóc bạc của mình.

• 前赤壁賦

  Qián Chìbì fù · Tiền Xích Bích phú

  蘇軾 Tô Thức · 1082

  Một con thuyền, người khách than đời ngắn ngủi, và chủ nhân đáp rằng dòng sông thật ra chưa từng đi đâu cả.

• 醉花陰

  Zuì huā yīn · Tuý hoa âm

  李清照 Lý Thanh Chiếu · ~1101

  Bà nhớ chồng, và kết bằng câu mình gầy hơn cả cành hoa cúc. Ông làm năm mươi bài hoạ lại mà không câu nào hơn được.

• 雨霖鈴

  Yǔ lín líng · Vũ lâm linh

  柳永 Liễu Vĩnh · ~1020

  Bài từ tiễn biệt tiêu biểu nhất: tiếng ve, chiều lạnh, và câu hỏi sáng mai tỉnh dậy sẽ ở nơi nào.

• 滿江紅

  Mǎn jiāng hóng · Mãn giang hồng

  岳飛 Nhạc Phi · ~1136

  Lời thề đòi lại phương Bắc của một vị tướng, viết bởi chính người mà triều đình sau đó xử tử. Từ đó luôn được hát như một khúc tráng ca.

• 青玉案 · 元夕

  Qīngyù'àn · Yuánxī · Thanh ngọc án · Nguyên tịch

  辛棄疾 Tân Khí Tật · ~1174

  Đêm hội đèn, mải tìm trong đám đông, rồi nàng đứng ngay chỗ đèn đã tàn. Câu kết được trích nhiều nhất trong thơ ca Trung Hoa.

• 破陣子

  Pò zhèn zǐ · Phá trận tử

  辛棄疾 Tân Khí Tật · ~1188

  Say rượu, ông khêu đèn nhìn thanh gươm, mơ thấy cả đạo quân, rồi tỉnh dậy thấy mình đã già mà chưa làm được gì.

• 遊山西村

  Yóu Shānxī cūn · Du Sơn Tây thôn

  陸游 Lục Du · 1167

  Lạc giữa núi khe tưởng hết đường, rồi một xóm hiện ra. Câu thơ ấy nay là câu người Trung Quốc nói khi bế tắc bỗng được gỡ.

• 醉翁亭記

  Zuìwēngtíng jì · Tuý Ông đình ký

  歐陽修 Âu Dương Tu · 1046

  Vị thái thú bị biếm uống rượu cùng dân, rồi thú nhận cái thú vốn không nằm ở rượu. Hai mươi mốt câu cùng kết bằng một hư từ.

• 六國論

  Liù guó lùn · Lục quốc luận

  蘇洵 Tô Tuân · ~1050

  Sáu nước xưa mất vì đem đất mua lấy yên. Bề ngoài là bàn sử, thực chất là đòn đánh vào chính sách cống nạp của triều đình đương thời.

Trọng tâm chuyển từ thơ sang tự sự dài, viết bằng thứ ngôn ngữ gần với lời nói. Bốn bộ tiểu thuyết lớn ra đời trong giai đoạn này, và chúng vẫn là nguồn của phim ảnh, trò chơi, kịch tuồng khắp Đông Á cho tới bây giờ.

• 紅樓夢

  Hóng lóu mèng · Hồng Lâu Mộng

  曹雪芹 Tào Tuyết Cần · ~1791

  Được coi là tiểu thuyết lớn nhất bằng tiếng Trung. Chuyện suy tàn của một gia tộc quý tộc, với hàng trăm nhân vật được dựng đầy đủ. Có hẳn một ngành nghiên cứu riêng gọi là Hồng học.

• 西遊記

  Xīyóu jì · Tây Du Ký

  吳承恩 Ngô Thừa Ân · ~1592

  Chuyến thỉnh kinh của một nhà sư và con khỉ đá. Tôn Ngộ Không có lẽ là nhân vật hư cấu được biết tới rộng nhất châu Á.

• 三國演義

  Sānguó yǎnyì · Tam Quốc Diễn Nghĩa

  羅貫中 La Quán Trung · ~1400

  Tiểu thuyết lịch sử về thời Tam Quốc. Ở Việt Nam, Nhật Bản và Hàn Quốc, nó được đọc như một pho sách về mưu lược và lòng trung.

• 牡丹亭

  Mǔdān tíng

  湯顯祖 Thang Hiển Tổ · 1598

  Vở côn khúc về một thiếu nữ chết vì tương tư rồi sống lại. Vẫn được diễn, và vẫn dài gần trọn một ngày.

• 水滸傳

  Shuǐhǔ zhuàn · Thuỷ hử truyện

  施耐庵 Thi Nại Am · ~1400

  Một trăm lẻ tám hảo hán bị quan lại tham tàn đẩy vào đầm nước. Bị cấm nhiều lần, đúng vì lý do khiến người ta yêu nó.

• 金瓶梅

  Jīn Píng Méi · Kim Bình Mai

  蘭陵笑笑生 Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh · ~1610

  Tiểu thuyết Trung Hoa đầu tiên viết về đời sống gia đình thường nhật, tai tiếng vì chuyện dục và đáng nể vì cách nó ghi chép tiền bạc trong nhà.

• 儒林外史

  Rúlín wàishǐ · Nho lâm ngoại sử

  吳敬梓 Ngô Kính Tử · ~1750

  Tiếng cười nhắm vào chế độ khoa cử, của một người từng trượt, trong đó có anh học trò phát điên vì đỗ.

• 聊齋誌異

  Liáozhāi zhìyì · Liêu trai chí dị

  蒲松齡 Bồ Tùng Linh · ~1740

  Gần năm trăm truyện hồ ly và ma quỷ, trong đó nhân vật phi phàm thường lại là kẻ tử tế hơn cả.

• 西廂記

  Xīxiāng jì · Tây sương ký

  王實甫 Vương Thực Phủ · ~1300

  Một chàng thư sinh, con gái quan tướng, và cô hầu gái bày ra toàn bộ mưu mẹo. Hài kịch tình yêu Trung Hoa bắt đầu từ đây.

• 竇娥冤

  Dòu É yuān · Đậu Nga oan

  關漢卿 Quan Hán Khanh · ~1290

  Một người đàn bà vô tội bị hành hình, thề rằng giữa mùa hè tuyết sẽ rơi để minh oan. Tuyết rơi thật. Bi kịch lớn nhất đời Nguyên.

• 桃花扇

  Táohuā shàn · Đào hoa phiến

  孔尚任 Khổng Thượng Nhậm · 1699

  Một chuyện tình dùng để kể sự sụp đổ của một triều đại, kết thúc bằng việc cả hai đi tu thay vì thành thân.

• 長生殿

  Chángshēng diàn · Trường sinh điện

  洪昇 Hồng Thăng · 1688

  Vẫn là ông vua và người quý phi, lần này dưới dạng ca kịch, và lần này loạn lạc là lỗi của chính nhà vua.

• 警世通言

  Jǐngshì tōngyán · Cảnh thế thông ngôn

  馮夢龍 Phùng Mộng Long · 1624

  Bốn mươi truyện góp nhặt từ lời người kể chuyện ngoài chợ, viết bằng khẩu ngữ chứ không phải văn ngôn.

• 老殘遊記

  Lǎo Cán yóujì · Lão Tàn du ký

  劉鶚 Lưu Ngạc · 1907

  Một thầy lang rong ruổi chứng kiến đế chế mục ruỗng, và lập luận rằng ông quan thanh liêm có khi hại hơn ông quan tham.

• 浮生六記

  Fúshēng liù jì · Phù sinh lục ký

  沈復 Thẩm Phục · ~1808

  Hồi ký của một viên thư lại nghèo về cuộc hôn nhân của mình, hiếm thấy trong văn cổ vì xem vợ như bạn và như người ngang hàng.

Một cuộc cách mạng ngôn ngữ trước khi là cách mạng văn học: giới trí thức bỏ văn ngôn để viết bằng bạch thoại, thứ tiếng người ta thật sự nói. Chỉ trong vài năm, cả một nền văn học đổi giọng.

• 狂人日記

  Kuángrén rìjì

  魯迅 Lỗ Tấn · 1918

  Truyện ngắn bạch thoại hiện đại đầu tiên. Người kể chuyện đọc ra hai chữ ăn thịt người giữa những dòng sách sử.

• 駱駝祥子

  Luòtuo Xiángzi

  老舍 Lão Xá · 1937

  Chuyện một người kéo xe ở Bắc Kinh bị nghèo khó nghiền nát dần. Tiếng Bắc Kinh trong sách là chuẩn mực của khẩu ngữ văn học.

• 傾城之戀

  Qīng chéng zhī liàn

  張愛玲 Trương Ái Linh · 1943

  Chuyện tình ở Thượng Hải và Hồng Kông thời chiến, viết bằng thứ văn sắc lạnh và đầy ẩn dụ. Bà là nhà văn có ảnh hưởng lớn nhất tới văn chương Hoa ngữ đương đại.

• 阿Q正傳

  Ā Q zhèngzhuàn · A Q chính truyện

  魯迅 Lỗ Tấn · 1922

  Một kẻ làm thuê biến mọi thất bại thành thắng lợi tinh thần. Cái tên ấy trở thành từ để gọi chính thói quen đó.

• 家

  Jiā · Gia

  巴金 Ba Kim · 1933

  Ba anh em trong một gia đình Nho giáo: một người vâng lời, một người bỏ đi, và một người chết vì vâng lời.

• 邊城

  Biānchéng · Biên thành

  沈從文 Thẩm Tùng Văn · 1934

  Cô cháu gái người lái đò nơi biên giới Hồ Nam, viết bằng thứ văn dịu đến mức bi kịch đến gần như lịch sự.

• 雷雨

  Léiyǔ · Lôi vũ

  曹禺 Tào Ngu · 1934

  Mọi người trong một ngôi nhà hoá ra đều có quan hệ với nhau theo cách không nên có. Vở kịch Trung Hoa được diễn nhiều nhất thế kỷ.

• 圍城

  Wéichéng · Vi thành

  錢鍾書 Tiền Chung Thư · 1947

  Hôn nhân như một toà thành bị vây: người ngoài muốn vào, người trong muốn ra. Có lẽ là những câu văn hài hước nhất của Hoa văn hiện đại.

• 子夜

  Zǐyè · Tý dạ

  茅盾 Mao Thuẫn · 1933

  Chủ nghĩa tư bản Thượng Hải năm 1930, kể qua một ông trùm tơ lụa thua trận trên thị trường. Cuốn tiểu thuyết cố ý viết như một bản báo cáo kinh tế.

• 再別康橋

  Zài bié Kāngqiáo · Tái biệt Khang Kiều

  徐志摩 Từ Chí Ma · 1928

  Lời từ biệt Cambridge, khẽ vẫy tay chào một áng mây. Bài thơ hiện đại Trung Hoa nổi tiếng nhất, hay được đọc trong lễ tốt nghiệp.

• 女神

  Nǚshén · Nữ thần

  郭沫若 Quách Mạt Nhược · 1921

  Tập thơ chứng minh rằng thơ Trung Hoa có thể viết bằng khẩu ngữ, để hô lên chứ không phải để ngâm.

• 生死場

  Shēngsǐ chǎng · Sinh tử trường

  蕭紅 Tiêu Hồng · 1935

  Những người đàn bà làng quê ở Mãn Châu bị chiếm đóng, nơi chuyện sinh nở và chuyện giết chóc được kể bằng cùng một giọng phẳng. Bà viết năm hai mươi bốn tuổi.

Sau 1949, văn học tiếng Trung phát triển theo những nhánh tách rời trong nhiều thập niên. Đài Loan có dòng hiện đại chủ nghĩa riêng; đại lục sau Cải cách mở cửa mới bùng nổ trở lại. Đây là một ngôn ngữ với nhiều nền văn học, chứ không phải một nền văn học có phụ lục.

• 台北人

  Táiběi rén

  白先勇 Bạch Tiên Dũng · 1971

  Đài Loan. Mười bốn truyện về những người từ đại lục sang, sống ở Đài Bắc mà lòng vẫn ở nơi đã mất. Tác phẩm nền của văn học Đài Loan hiện đại.

• 活著

  Huózhe

  余華 Dư Hoa · 1993

  Đại lục. Một người nông dân kể lại đời mình qua suốt thế kỷ hai mươi Trung Quốc. Văn phong giản dị tới mức tàn nhẫn.

• 紅高粱家族

  Hóng gāoliang jiāzú

  莫言 Mạc Ngôn · 1986

  Đại lục. Nobel Văn học 2012. Hiện thực huyền ảo đặt vào làng quê Sơn Đông thời kháng Nhật.

• 楊牧詩集

  Yáng Mù shījí

  楊牧 Dương Mục · 1978–2013

  Đài Loan. Nhà thơ hiện đại lớn nhất của tiếng Trung ở nửa sau thế kỷ hai mươi, nối truyền thống cổ điển với thơ châu Âu.

• 白鹿原

  Báilù yuán · Bạch Lộc nguyên

  陳忠實 Trần Trung Thực · 1993

  Năm mươi năm của hai dòng họ trên cao nguyên Thiểm Tây, từ ông vua cuối cùng đến Cách mạng Văn hoá, và mảnh đất sống lâu hơn tất cả.

• 平凡的世界

  Píngfán de shìjiè · Bình phàm đích thế giới

  路遙 Lộ Dao · 1986

  Hai anh em từ một làng nghèo tìm đường thoát bằng lao động và học hành. Đến nay vẫn là cuốn sinh viên Trung Quốc bảo rằng đã đổi đời họ.

• 許三觀賣血記

  Xǔ Sānguān mài xiě jì · Hứa Tam Quan mại huyết ký

  余華 Dư Hoa · 1995

  Một người đàn ông bán máu mỗi lần gia đình cần tiền, suốt bốn thập niên. Hài hước và kinh hoàng nằm trong cùng những câu văn.

• 三體

  Sān tǐ · Tam thể

  劉慈欣 Lưu Từ Hân · 2006

  Cuộc tiếp xúc đầu tiên bắt đầu từ Cách mạng Văn hoá. Cuốn sách đưa khoa học viễn tưởng Trung Quốc ra thế giới.

• 長恨歌

  Cháng hèn gē · Trường hận ca

  王安憶 Vương An Ức · 1995

  Bốn mươi năm Thượng Hải qua một á hậu, từ những con hẻm thập niên 1940 đến cơn sốt nhà đất. Nhan đề mượn của thơ Đường, và mượn có chủ ý.

• 孽子

  Nièzǐ · Nghiệt tử

  白先勇 Bạch Tiên Dũng · 1983

  Những người đàn ông đồng tính bị cha đuổi khỏi nhà, tìm thấy nhau trong một công viên Đài Bắc. Tiểu thuyết Hoa ngữ lớn đầu tiên nói thẳng điều đó.

• 家變

  Jiā biàn · Gia biến

  王文興 Vương Văn Hưng · 1973

  Người cha bỏ đi, người con đi tìm. Viết với tốc độ chừng ba mươi chữ một giờ, và cố ý đọc lên đúng như vậy.

• 巨流河

  Jù liú hé · Cự lưu hà

  齊邦媛 Tề Bang Viên · 2009

  Hồi ký về chuyến rời đại lục sang Đài Loan năm 1947, viết năm tám mươi tuổi. Nửa còn lại của một câu chuyện thường chỉ được kể từ một phía.

• 我城

  Wǒ chéng · Ngã thành

  西西 Tây Tây · 1975

  Hồng Kông qua mắt những người trẻ chỉ đơn giản sống ở đó, viết bằng giọng cố tình trẻ thơ. Văn bản khai sinh của văn học Hồng Kông.

• 黃金時代

  Huángjīn shídài · Hoàng kim thời đại

  王小波 Vương Tiểu Ba · 1992

  Hai người bị đày về nông thôn quyết định rằng cách sống sót qua đợt kiểm điểm là cứ vui vẻ với nhau rồi viết hết ra.

Một thập niên chưa khép lại thì chưa thể có danh sách kinh điển, và nói thẳng điều đó thì thành thật hơn là trình bày một danh sách tạm thời như thể nó đã chắc chắn. Những cuốn dưới đây được chọn vì có bằng chứng — giải thưởng lớn, lượng người đọc rộng, hoặc được dịch ra nhiều thứ tiếng.

• 晚熟的人

  Wǎnshú de rén

  莫言 Mạc Ngôn · 2020

  Tập truyện đầu tiên sau khi đoạt Nobel, viết về chính quê ông đã đổi thay ra sao.

• 文城

  Wénchéng

  余華 Dư Hoa · 2021

  Một người đi tìm thành phố có thể không tồn tại. Dễ đọc hơn Sống nhiều.

• 夜晚的潛水艇

  Yèwǎn de qiánshuǐtǐng

  陳春成 Trần Xuân Thành · 2020

  Tập truyện ngắn kỳ ảo của một tác giả trẻ, được khen là văn đẹp nhất trong lứa mới.

• 秋園

  Qiūyuán

  楊本芬 Dương Bản Phân · 2020

  Tác giả bắt đầu viết ở tuổi tám mươi, kể đời mẹ mình qua thế kỷ hai mươi. Bán rất chạy.

• 鬼地方

  Guǐ dìfāng

  陳思宏 Trần Tư Hoành · 2019

  Đài Loan. Một gia đình ở thị trấn nhỏ Changhua, kể qua nhiều người, có cả người đã chết.

• 潮汐圖

  Cháoxī tú · Triều tịch đồ

  林棹 Lâm Trạo · 2022

  Một con ếch khổng lồ kể chuyện đồng bằng Châu Giang thế kỷ 19 và đế quốc đến từ đường biển. Viết bằng thứ Hoa văn nhuốm giọng Quảng Đông.

• 燕食記

  Yàn shí jì · Yến thực ký

  葛亮 Cát Lượng · 2022

  Một trăm năm ẩm thực Quảng Đông, từ Quảng Châu đến Hồng Kông, kể qua chuyện học nghề của những người làm bánh.